ବ୍ରାଜିଲର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାକ୍ତ 'ଜାରାରାକା' ସାପ ମିଳିଥାଏ। ଏହାର ଘାତକ ବିଷ ଉପରେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଗବେଷଣା କରିଥିଲେ। ଏହି ଆବିଷ୍କାର ମେଡିକାଲ୍ ଦୁନିଆରେ ଚହଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହାର ବିଷର ଗୁଣକୁ ବୁଝିଲେ ଏବଂ ଲ୍ୟାବ୍ରେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କଲେ। ଶେଷରେ ୧୯୮୧ ରେ ହାଇ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର (BP) ର ପ୍ରଥମ ଖାଇବା ଔଷଧ 'କ୍ୟାପ୍ଟୋପ୍ରିଲ୍' (Captopril) ତିଆରି ହେଲା। ଆଜି ଏହି ଔଷଧ ସାରା ବିଶ୍ୱର କୋଟି କୋଟି ରୋଗୀଙ୍କ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଉଛି।

କୁହାଯାଏ ‘ବିଷ ହିଁ ବିଷକୁ କାଟେ’, ଏକ ସାପର ବିଷ ଏହି ଲୋକକଥାକୁ ସତ ପ୍ରମାଣିତ କରିଦେଇଛି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାକ୍ତ ସାପର ଦଂଶନରୁ ସେହି ବରଦାନ ବାହାରିଛି, ଯାହା ଆଜି ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ, କୋଟି କୋଟି ମଣିଷଙ୍କ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଉଛି। ଯେଉଁ ସାପର କାମୁଡ଼ାରେ ମଣିଷ କିଛି ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ଛଟପଟ ହୋଇ ଆଖି ବୁଜିଦିଏ, ତାହାରି ବିପଜ୍ଜନକ ବିଷରୁ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହାଇ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର (BP) ଔଷଧ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ମେଡିକାଲ୍ ସାଇନ୍ସର ଏପରି ଏକ ଐତିହାସିକ ସତ୍ୟ, ଯାହା ସାରା ବିଶ୍ୱରେ କାର୍ଡିଓଭାସ୍କୁଲାର ମେଡିସିନ୍ ଦୁନିଆକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା।

୧୯୬୦ ଦଶକରେ ବ୍ରାଜିଲ ଜଙ୍ଗଲରେ ମିଳୁଥିବା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ଗବେଷଣାର ବଳରେ ୧୯୮୧ ରେ ଆମେରିକାରେ ‘କ୍ୟାପ୍ଟୋପ୍ରିଲ୍’ ନାମକ ଔଷଧକୁ ମଞ୍ଜୁରୀ ମିଳିଥିଲା, ଯାହା ହାଇ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର ଇଲାଜରେ ଏକ ବଡ଼ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

ବ୍ରାଜିଲର ସେହି ଭୟଙ୍କର ସାପ, ଯାହାର ବିଷରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା କାହାଣୀ

ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକା ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ବ୍ରାଜିଲର ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ପିଟ୍ ୱାଇପର୍ (Pit viper) ମିଳିଥାଏ, ଯାହାକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ ବ୍ରାଜିଲିଆନ୍ ଲାନ୍ସହେଡ୍ କିମ୍ବା ଜାରାରାକା କୁହାଯାଏ। ଏହି ସାପ ନିଜର ଦ୍ରୁତଗତି ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାକ୍ତ ଦଂଶନ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। ଯେତେବେଳେ ଏହା କାହାକୁ କାମୁଡ଼ିଥାଏ, ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର ହଠାତ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଖସିଯାଏ ଏବଂ ସେ ଅଚେତ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ।

ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହି କଥାକୁ ନେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ଯେ ଆଖି ପିଛୁଳାକେ ଶରୀରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର ସିଷ୍ଟମ୍କୁ ଠପ୍ କରିଦେବା ଭଳି ଏହି ବିଷରେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ଅଛି। ୧୯୬୦ ଦଶକରେ ଆଧୁନିକ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହି ବିପଜ୍ଜନକ ବିଷର ବାୟୋକେମିଷ୍ଟ୍ରି ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

୧୯୬୫ ର ସେହି ଐତିହାସିକ ଗବେଷଣା: ଜଣେ ଯୁବ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ କମାଲ୍

ଏହି ମହାନ୍ ଆବିଷ୍କାରର ଶୁଭାରମ୍ଭ ବର୍ଷ ୧୯୬୫ ରେ ହୋଇଥିଲା। ସର୍ଜିଓ ଫେରେରା ନାମକ ଜଣେ ଯୁବ ବ୍ରାଜିଲିଆନ୍ ଫାର୍ମାକୋଲୋଜିଷ୍ଟ ନିଜର ପିଏଚଡି ଥିସିସ୍ ଆଧାରରେ ‘ବ୍ରିଟିଶ୍ ଜର୍ଣ୍ଣାଲ୍ ଅଫ୍ ଫାର୍ମାକୋଲୋଜି’ରେ ଏକ ରିସର୍ଚ୍ଚ ପେପର ପ୍ରକାଶ କଲେ।

ସର୍ଜିଓ ସାପ ବିଷର ନିର୍ଜାସ ବାହାର କଲେ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ଏଥିରେ ଏକ ବିଶେଷ ଧରଣର ପଦାର୍ଥ ମହଜୁଦ ଅଛି। ଏହି ପଦାର୍ଥ ଶରୀରରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ମିଳୁଥିବା ‘ବ୍ରେଡିକିନିନ୍’ ନାମକ ପେପ୍ଟାଇଡ୍ର ପ୍ରଭାବକୁ ବହୁତ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଥିଲା। ବ୍ରେଡିକିନିନ୍ର କାମ ଶରୀରର ରକ୍ତବାହୀ ନଳୀ ଗୁଡ଼ିକୁ ଓସାରିଆ କରିବା ଏବଂ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର କମ୍ କରିବା। ସର୍ଜିଓ ଚିହ୍ନଟ କଲେ ଯେ ସାପ ବିଷରେ ଥିବା ‘ବ୍ରେଡିକିନିନ୍-ପୋଟେନ୍ସିଏଟିଂ ପେପ୍ଟାଇଡ୍ସ’ ହିଁ ସେହି ଯାଦୁକରୀ ଚାବି, ଯାହା ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ।

ACE ଏଞ୍ଜାଇମର ରହସ୍ୟ: ଶରୀର ଭିତରେ କିପରି କାମ କରେ BP ସିଷ୍ଟମ୍?

ଯେତେବେଳେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହି ପେପ୍ଟାଇଡ୍ ଉପରେ ଗଭୀର ଗବେଷଣା କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଶରୀରର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏଞ୍ଜାଇମ୍ ଆଡ଼କୁ ଗଲା, ଯାହାକୁ ACE (Angiotensin-Converting Enzyme) କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମ ଶରୀରରେ ACE ର କାମ ଦୁଇଟି ଉପାୟରେ ହୋଇଥାଏ: ୧. ଏହା ‘ଏଞ୍ଜିଓଟେନ୍ସିନ୍ I’ କୁ ‘ଏଞ୍ଜିଓଟେନ୍ସିନ୍ II’ ରେ ବଦଳାଏ। ଏଞ୍ଜିଓଟେନ୍ସିନ୍ II ଏପରି ଏକ ରସାୟନ ଯାହା ନାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରିଦିଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର ବଢ଼ିଯାଏ। ୨. ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ACE ଏଞ୍ଜାଇମ୍ ବ୍ରେଡିକିନିନ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି ଶେଷ କରିଦିଏ, ଯାହା ନାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ/ଓସାରିଆ କରିବାର କାମ କରେ।

ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ବ୍ରାଜିଲିଆନ୍ ପିଟ୍ ୱାଇପର୍ର ବିଷ ସିଧାସଳଖ ଏହି ACE ଏଞ୍ଜାଇମ୍କୁ ହିଁ ବ୍ଲକ୍ କରିଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ACE ବ୍ଲକ୍ ହୋଇଗଲା, ନାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇପାରିଲାନାହିଁ କି ବ୍ରେଡିକିନିନ୍ ନଷ୍ଟ ହେଲାନାହିଁ। ଫଳସ୍ୱରୂପ ରକ୍ତବାହୀ ନଳୀଗୁଡ଼ିକ ଓସାରିଆ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଖସିଆସିଲା।

ବିଷର ପେପ୍ଟାଇଡ୍ରୁ ଲ୍ୟାବ୍ର ପ୍ରଥମ ବଟିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଆହ୍ୱାନ

ସାପ ବିଷର ଏହି ଜୈବିକ ପ୍ରଭାବକୁ ବୁଝିବା ତ କେବଳ ପ୍ରଥମ ଶୁଭାରମ୍ଭ ଥିଲା। ଅସଲ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା ଏହି ଆବିଷ୍କାରକୁ ଏପରି ଏକ ଔଷଧରେ ପରିଣତ କରିବା, ଯାହାକୁ ରୋଗୀମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସହଜରେ ଖାଇପାରିବେ।

ଆରମ୍ଭ ଗବେଷଣାରେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ବିଷରୁ ବାହାର କରାଯାଇଥିବା ‘ଟେପ୍ରୋଟାଇଡ୍’ (Teprotide) ନାମକ ପେପ୍ଟାଇଡ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଦେଖିଲେ। ଏହା ACE କୁ ବ୍ଲକ୍ କଲା ଏବଂ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର ମଧ୍ୟ କମ୍ କଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ସହ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ଥିଲା, ଏହାକୁ ବଟିକା (Tablet) ରୂପରେ ପେଟ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇପାରୁନଥିଲା, ଏହାକୁ କେବଳ ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ୍ ଦ୍ୱାରା ଦେବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ପ୍ରତିଦିନ BP ରୋଗୀଙ୍କୁ ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ୍ ଦେବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା।

ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଏକ ମଲିକ୍ୟୁଲ୍ର (Molecule) ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା, ଯାହା ଲ୍ୟାବ୍ରେ ତିଆରି ହୋଇପାରିବ, ପେଟରେ ହଜମ ହୋଇପାରିବ ଏବଂ ବଟିକା ରୂପରେ ଖିଆଯାଇପାରିବ। ବର୍ଷ ବର୍ଷର କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ପରେ ଶେଷରେ 'କ୍ୟାପ୍ଟୋପ୍ରିଲ୍'ର (Captopril) ଆବିଷ୍କାର ହେଲା। ଏହା ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଖାଇବା ACE Inhibitor ଔଷଧ ହେଲା।

୧୯୮୧: US FDA ର ମଞ୍ଜୁରୀ ଏବଂ ମେଡିକାଲ୍ ସାଇନ୍ସରେ ନୂଆ ପ୍ରଭାତ

୧୫ ରୁ ୨୦ ବର୍ଷର ଦୀର୍ଘ ଗବେଷଣା, ଟେଷ୍ଟିଂ ଏବଂ କ୍ଲିନିକାଲ୍ ଟ୍ରାଏଲ୍ସ ପରେ ବର୍ଷ ୧୯୮୧ ରେ ଆମେରିକାର ‘ଫୁଡ୍ ଆଣ୍ଡ୍ ଡ୍ରଗ୍ ଆଡମିନିଷ୍ଟ୍ରେସନ୍’ (US FDA) କ୍ୟାପ୍ଟୋପ୍ରିଲ୍କୁ ହାଇ ବ୍ଲଡ୍ ପ୍ରେସର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମଞ୍ଜୁରୀ ଦେଲା।

ଏହା ଫାର୍ମାକୋଲୋଜି ଇତିହାସରେ ଏକ କ୍ରାନ୍ତି ଭଳି ଥିଲା। ଏହା ପ୍ରମାଣିତ କଲା ଯେ ପ୍ରକୃତିର ସବୁଠାରୁ ବିପଜ୍ଜନକ ବିଷର ସଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ମଣିଷ ପାଇଁ ଜୀବନରକ୍ଷକ ଔଷଧ ତିଆରି କରାଯାଇପାରିବ। କ୍ୟାପ୍ଟୋପ୍ରିଲ୍ ଆସିବା ପରେ ହୃଦ୍ରୋଗ ଚିକିତ୍ସାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହିଁ ବଦଳିଗଲା। ଏହାପରେ ACE Inhibitors ଔଷଧର ଏକ ନୂଆ ପିଢ଼ି ଯେପରିକି ଏନାଲାପ୍ରିଲ୍, ଲିସିନୋପ୍ରିଲ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା, ଯାହା ଆଜି ସାରା ବିଶ୍ୱରେ କୋଟି କୋଟି ରୋଗୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଛି।

ସାପ ବିଷ ଔଷଧ ନୁହେଁ!

ହେଲେ, ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହି କଥା ଉପରେ କଠୋର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଏହି ଗବେଷଣାର ଅର୍ଥ ଏହା ଆଦୌ ନୁହେଁ ଯେ ସାପ ବିଷ ନିଜେ କୌଣସି ଔଷଧ। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବନ୍ତି ଯେ ସାପ ବିଷ ପିଇବା କିମ୍ବା କାମୁଡ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା BP ଭଲ ହୋଇଯିବ, ତେବେ ଏହା ଜୀବନଘାତୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହେବ।

ସାପର କଞ୍ଚା ବିଷ ଏକ ବିପଜ୍ଜନକ ହତ୍ୟାକାରୀ। ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ କେବଳ ତା’ ଭିତରେ ଲୁଚିରହିଥିବା ‘ବାୟୋଲୋଜିକାଲ୍ କ୍ଲୁ’ର (Biological clue) ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ସେହି ସୁରାଗକୁ ବୁଝି, ପ୍ରୟୋଗଶାଳାରେ ୨୦ ବର୍ଷ ଗବେଷଣା କରି ତାହାର ହାନିକାରକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ହଟାଇ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ବଟିକା ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା।