ସାଧାରଣତଃ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରସାଦ କହିଲେ ଫଳ, ମିଠା ଓ ନିରାମିଷ ଭୋଗ କଥା ମନକୁ ଆସେ। କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏମିତି କିଛି ଶକ୍ତିପୀଠ ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ ଆମିଷ ଭୋଗ। କେଉଁଠି ମା’ଙ୍କୁ ମାଛ ଭଜା ଭୋଗ ଲାଗି ହୁଏ ତ ଆଉ କେଉଁଠି ପୋଡ଼ା ମାଛ ଓ ମାଛ ତରକାରୀ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ଓ ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟର ଏକ ନିଆରା ପରିଚୟ।

ମହାସପ୍ତମୀ ଅବସରରେ ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା, ଓଡ଼ିଶାର କେଉଁ କେଉଁ ଶକ୍ତିପୀଠରେ ରହିଛି ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭୋଗ ପରମ୍ପରା।

୧. କାକଟପୁର ମା’ ମଙ୍ଗଳା ମନ୍ଦିର

ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର କାକଟପୁରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମା’ ମଙ୍ଗଳା ମନ୍ଦିରରେ ରହିଛି ଏକ ନିଆରା ପରମ୍ପରା। ମୂଳାଷ୍ଟମୀରୁ ମହାଷ୍ଟମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ଷୋଡ଼ଶ ଉପଚାର ପୂଜା ସମୟରେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ମାଛ ଭଜା ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଭୋଗ ମା’ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତଳେ ସ୍ଥାପିତ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଲାଗି ହୁଏ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହ ବାହାରେ ଏହି ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।

୨. ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ମା’ ବିମଳା

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମା’ ବିମଳାଙ୍କ ପୂଜା ସହ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି ଏକ ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା। ସାଧାରଣ ଦିନରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମହାପ୍ରସାଦ ମା’ ବିମଳାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସମୟରେ ମା’ଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆମିଷ ଭୋଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଏହି ସମୟରେ ପବିତ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁଷ୍କରିଣୀର ମାଛରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭୋଗ ସହ ଛେଳି ବଳିର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏହି ରୀତିନୀତି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବା ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

୩. ବାଙ୍କୀର ମା’ ଚର୍ଚ୍ଚିକା ମନ୍ଦିର

କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ବାଙ୍କୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଚୀନ ମା’ ଚର୍ଚ୍ଚିକା ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଆମିଷ ଭୋଗ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ପରିଚିତ। ମୂଳାଷ୍ଟମୀରୁ ମହାଷ୍ଟମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୧୬ ଦିନ ଧରି ଚାଲୁଥିବା ପୂଜା ସମୟରେ ମା’ଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ସକାଳ ଧୂପରେ ମଣ୍ଡୁଆ ପିଠା ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧୂପରେ ମାଛ ଭଜା ସହ ଖେଚୁଡ଼ି, ଡାଲମା, ଶାଗ ଓ ଖଟା ଭୋଗ ଲାଗି ହୁଏ। ଏଠାରେ ମାଛ ଭଜା ମା’ଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୋଗ ଭାବେ ପରିଚିତ।

୪. ବଡ଼ମ୍ବାର ମା’ ଭଟ୍ଟାରିକା

କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ବଡ଼ମ୍ବା ନିକଟ ସାସଙ୍ଗ ଗାଁରେ ଅବସ୍ଥିତ ମା’ ଭଟ୍ଟାରିକା ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ଆମିଷ ଭୋଗର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ବିଶେଷକରି ଦଶହରା ସମୟରେ ଅଣବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମା’ଙ୍କୁ ରନ୍ଧା ମାଛ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅନେକ ଲୋକ ମା’ଙ୍କୁ ନିଜର ଆରାଧ୍ୟା ଦେବୀ ଭାବେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଦଶହରା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆମିଷ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।

୫. ଖୋର୍ଦ୍ଧାର ମା’ ଉଗ୍ରତାରା

ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲାର ଟାଙ୍ଗୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ମା’ ଉଗ୍ରତାରାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଏହି ନିଆରା ପରମ୍ପରାର ଏକ ଉଦାହରଣ। ଏଠାରେ ମା’ଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ପୋଡ଼ା ମାଛ ଓ ଚୁଡ଼ା ଘଷା ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଦଶହରା ସମୟରେ ମା’ଙ୍କୁ ଝାଡ଼ ବେସର ମାଛ ତରକାରୀ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ ଲାଗି ହୁଏ।

୬. ପୁରୀର ମା’ ବାରାହୀ ମନ୍ଦିର

ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ଚଉରାଶିଠାରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ମା’ ବାରାହୀ ମନ୍ଦିର ଏହାର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ମା’ ମତ୍ସ୍ୟ ବାରାହୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ମାଛ ଓ ଖପୁରୀ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବୀଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରତିମା ଏହି ମନ୍ଦିରର ଅନ୍ୟତମ ଆକର୍ଷଣ।

ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ଶକ୍ତିପୀଠଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଚଳିତ ଆମିଷ ଭୋଗ ପରମ୍ପରା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ଓ ପୂଜାପଦ୍ଧତି ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ନୁହେଁ। ଅଞ୍ଚଳଭିତ୍ତିକ ବିଶ୍ୱାସ, ଲୋକକଥା ଓ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସୁଥିବା ପରମ୍ପରା ଓଡ଼ିଶାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଐତିହ୍ୟକୁ ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି।