ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ଯେତିକି ଚର୍ଚ୍ଚିତ, ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କର ଉତ୍ଥାନ-ପତନ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ରୋଚକ। ବିଶେଷକରି ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମେନକା ଗାନ୍ଧୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ସମୟକ୍ରମେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ମତଭେଦ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ରହିଛି। ଏବେ କଂଗ୍ରେସର ପୂର୍ବତନ ଅଧ୍ୟକ୍ଷା ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସ୍ମୃତିଚାରଣ ପୁସ୍ତକ 'Belonging: A Journey of Love'ରେ ଏହି ପାରିବାରିକ ବିବାଦର ଅନେକ ଦିଗ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି। ପୁସ୍ତକରେ ସୋନିଆ ଗାନ୍ଧୀ ମେନକାଙ୍କ ସହ ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରର ସମ୍ପର୍କ କିପରି ଆରମ୍ଭରେ ଭଲ ଥିଲା ଏବଂ ପରେ ତାହା କିପରି ତିକ୍ତତାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଲେଖିଛନ୍ତି।

ପ୍ରେମ ବିବାହ ପରେ ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରରେ ମେନକା

ସୋନିଆଙ୍କ ଲେଖା ଅନୁସାରେ, ୧୯୭୩ ମସିହାର ଶେଷ ଭାଗରେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ଓ ମେନକାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଚୟ ହୋଇଥିଲା। ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୁହିଁଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରେମରେ ପରିଣତ ହେବା ସହ ବିବାହର ରୂପ ନେଇଥିଲା। ମାତ୍ର ୧୮ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମେନକା ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରର ସାନ ବୋହୂ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ମେନକାଙ୍କ ଉତ୍ସାହୀ ଓ ମିଶାଣିଆ ସ୍ୱଭାବ ସୋନିଆଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଥିଲା। ପରିବାରକୁ ଜଣେ ନୂଆ ସଦସ୍ୟ ଆସିବା ନେଇ ସେ ଖୁସି ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସମୟ ଗଡ଼ିବା ସହ ପାରିବାରିକ ପରିବେଶରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କଥାକୁ ନେଇ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିବାକୁ ଲାଗିଥିଲା।

ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମଧ୍ୟ ହେଉଥିଲା ତୀବ୍ର ଯୁକ୍ତିତର୍କ

ସୋନିଆଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ, ବିବାହର କିଛି ସମୟ ପରେ ସଞ୍ଜୟ ଓ ମେନକାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ବେଳେବେଳେ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତିତର୍କ ଏତେ ତୀବ୍ର ହେଉଥିଲା ଯେ ପରିବାରର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସହଜ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ସୋନିଆ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ, ରାଗିଗଲେ ମେନକା କଠୋର ଓ ଅପଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ଏପରିକି ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାଷା ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ସେ ପଛାଉନଥିଲେ। ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରରେ ଏପରି ଭାଷା ବ୍ୟବହାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉନଥିଲା। ଫଳରେ ସଞ୍ଜୟ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ଅସ୍ୱସ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।

ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ରାଜୀବ-ସଞ୍ଜୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଫାଟ

ସୋନିଆଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ମେନକାଙ୍କ ସହ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରଭାବ ଧୀରେ ଧୀରେ ରାଜୀବ ଓ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ଭାଇଚାରା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଥିଲା। ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମତଭେଦ ବଢ଼ିଥିଲା। ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସିଥିଲା। ସେ ବିଭିନ୍ନ ସାକ୍ଷାତକାରରେ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଧୀରଗତିକୁ ନେଇ ନିଜର ମତ ରଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ କିଛି ମନ୍ତବ୍ୟକୁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସରକାର ପ୍ରତି ସମାଲୋଚନା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ାଉଥିଲା ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ

ସୋନିଆଙ୍କ ଲେଖା ଅନୁସାରେ, ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ କଂଗ୍ରେସର କିଛି ଗୋଷ୍ଠୀ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟପଟେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମନରେ ଏହାକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ିଥିଲା। ତାଙ୍କ ମତରେ ମେନକା ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ। ୧୯୭୮ ମସିହାର ନିର୍ବାଚନ ପରେ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଆହୁରି ବଢ଼ିଥିଲା। ସେହି ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସର ପରାଜୟ ପାଇଁ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦାୟୀ ବୋଲି ରାଜୀବ ଭାବୁଥିଲେ।

ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ଜିଦ୍‌, ତରବରିଆ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ମାଆଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା ନକରି କାମ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସକୁ ନେଇ ରାଜୀବ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ଏକ ପାରିବାରିକ ଆଲୋଚନା ସମୟରେ ସେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଦାୟୀ କରିଥିବା କଥା ସୋନିଆ ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।

ମେନକାଙ୍କୁ ନେଇ ଇନ୍ଦିରା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ

ପୁସ୍ତକରେ ସୋନିଆ ଆହୁରି ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ, ସଞ୍ଜୟଙ୍କ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନେଇ ଇନ୍ଦିରା ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ। ସେ ଅନେକ ସମୟରେ ନିଜ ଅଜାଣତରେ ସଞ୍ଜୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଥିବା ଘଟଣାକୁ ନେଇ ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକ ଆଲୋଚନା ସମୟରେ ମେନକା ମଧ୍ୟସ୍ଥତା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ଇନ୍ଦିରା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅଭିଯୋଗକୁ ଭୁଲ୍‌ ପ୍ରମାଣିତ କରିବାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ପାରିବାରିକ ପରିବେଶ ଆହୁରି ଗମ୍ଭୀର ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ସୋନିଆ ଲେଖିଛନ୍ତି।

ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବଢ଼ିଥିଲା ଦୂରତା

ସୋନିଆଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ମେନକାଙ୍କ ସହ ପରିବାରର ମତଭେଦ କେବଳ ଘରୋଇ ବିବାଦ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିନଥିଲା। ଗଣମାଧ୍ୟମର କିଛି ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବାର ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଖବର ପ୍ରଚାର ହେଉଥିବା ନେଇ ସେ ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ନିର୍ବାଚନରେ ପରାଜୟ ପରେ ରାଜୀବ ଓ ସୋନିଆ ଦେଶ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବାକୁ ଯୋଜନା କରୁଥିବା ଖବରକୁ ସେ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି। ୧୯୮୦ ଜୁନ୍‌ ୨୩ ତାରିଖରେ ଏକ ବିମାନ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ପରିବାରର ପରିସ୍ଥିତି ଆହୁରି ଜଟିଳ ହୋଇଥିଲା।

ରାଜନୀତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ମେନକା!

ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମେନକାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ପରିବାରରେ ମତଭେଦ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ସମର୍ଥକମାନେ କଂଗ୍ରେସରେ ମେନକାଙ୍କୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମତ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ସେତେବେଳେ ମେନକାଙ୍କ ବୟସ ମାତ୍ର ୨୩ ବର୍ଷ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ରାଜନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା ପାଇଁ ଆହୁରି ଅଭିଜ୍ଞତା ହାସଲ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ଏହା ସହ ତାଙ୍କର ଛୋଟ ଶିଶୁର ଯତ୍ନ ନେବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ ବୋଲି ଇନ୍ଦିରା ଭାବୁଥିଲେ।

କିନ୍ତୁ ମେନକାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ପରିବାର ସହ ମତଭେଦ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଥିଲା। ଶେଷରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ମେନକା ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସୋନିଆଙ୍କ ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଗାନ୍ଧୀ ପରିବାରର ଘରୋଇ ସମ୍ପର୍କ, ରାଜନୈତିକ ମତଭେଦ ଓ କ୍ଷମତାକୁ ନେଇ ରହିଥିବା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଏକ ଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି।