କତାରର ଫାଦର ଅମିର ଶେଖ୍ ହମଦ ବିନ ଖଲିଫା ଅଲ୍ ଥାନୀଙ୍କ ନିଧନରେ ଭାରତ ଗୋଟିଏ ଦିନର ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରିଛି। ଜାଣନ୍ତୁ, କୌଣସି ବିଦେଶୀ ନେତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଭାରତରେ ଜାତୀୟ ଶୋକର ଘୋଷଣା କେବେ, କାହିଁକି ଏବଂ କିପରି ହୋଇଥାଏ?

ଭାରତ, କତାରର ଫାଦର ଅମିର ଶେଖ୍ ହମଦ ବିନ ଖଲିଫା ଅଲ୍ ଥାନୀଙ୍କ ନିଧନରେ ଏକ ଦିନିଆ ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରିଛି। ଗତ ରବିବାର ଅର୍ଥାତ୍ ଜୁଲାଇ ୧ ତାରିଖରେ ୭୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଛି। ବର୍ଷ ୧୯୯୫ ରୁ ୨୦୧୩ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କତାରର ଶାସକ ଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅମିର ଶେଖ୍ ତମିମ ବିନ ହମଦ ଅଲ୍-ଥାନୀ କତାରର ଗାଦିରେ ଅଛନ୍ତି। ଭାରତ ସରକାର ଆଜି ଅର୍ଥାତ୍ ଜୁଲାଇ ୧୩ ତାରିଖରେ ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଘୋଷଣା ପରେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସରକାରୀ ବିଲଡିଂରେ ଜାତୀୟ ପତାକା ଅର୍ଦ୍ଧନମିତ ରହିବ। କୌଣସି ଆଧିକାରିକ ମନୋରଞ୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜିତ ହେବନାହିଁ।

ଆସନ୍ତୁ, ଏହି ବାହାନାରେ ବୁଝିବା ଯେ କୌଣସି ବିଦେଶୀ ନେତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଭାରତ ଜାତୀୟ ଶୋକ କେବେ ଏବଂ କାହିଁକି ଘୋଷଣା କରେ? ଏହାର ନିୟମ କଣ? ଶୋକ ସମୟରେ କଣ କଣ ହୋଇଥାଏ? ଏବଂ କଣ ଆଦୌ ହୁଏନାହିଁ?

ଭାରତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର କୌଣସି ବିଦେଶୀ ନେତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରେନାହିଁ। ଏହା ଏକ ବିଶେଷ କୂଟନୈତିକ ଏବଂ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅଟେ। ଜାତୀୟ ଶୋକର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭାରତ ସରକାର ସେହି ଦିବଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରତି ସାଧାରଣ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଭାରତର ସେହି ଦେଶ ସହିତ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ, ନେତାଙ୍କ ବୈଶ୍ୱିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ଭାରତ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅବଦାନକୁ ଦେଖି ନିଆଯାଇଥାଏ। ଜାତୀୟ ଶୋକ କେବଳ ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକତା ନୁହେଁ। ଏହା ଭାରତର ବୈଦେଶିକ ନୀତି, ମାନବୀୟ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଏବଂ କୂଟନୈତିକ ସମ୍ମାନର ଏକ ବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

ଜାତୀୟ ଶୋକ କଣ?

ଜାତୀୟ ଶୋକ ସମଗ୍ର ଦେଶ ପକ୍ଷରୁ ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଏକ ସରକାରୀ ମାଧ୍ୟମ। ଏଥିରେ ସରକାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବଧି ପାଇଁ କିଛି ସମ୍ମାନଜନକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ ହେଉଛି ଜାତୀୟ ପତାକାକୁ ଅର୍ଦ୍ଧନମିତ କରିବା। ଜାତୀୟ ଶୋକ ସମୟରେ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଦିଆଯାଏ ଯେ ଦିବଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଭାରତ ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଥିଲା। ଏହି ସମ୍ମାନ ଭାରତୀୟ ନେତା, ସାମାଜିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ କିଛି ବିଦେଶୀ ନେତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଜାତୀୟ ଶୋକର ଘୋଷଣା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର କରନ୍ତି। ସାଧାରଣତଃ ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରାଳୟ, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ମନ୍ତ୍ରାଳୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବିଭାଗ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାମିଲ ଥାଆନ୍ତି।

ଭାରତ ଏପରି କାହିଁକି କରେ?

ଜାତୀୟ ଶୋକ ପଛରେ ଅନେକ କାରଣ ଥାଏ। ପ୍ରଥମ କାରଣ ହେଉଛି ମାନବୀୟ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା। କୌଣସି ବଡ଼ ନେତାଙ୍କ ନିଧନ ସେହି ଦେଶ ପାଇଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖର ବିଷୟ ହୋଇଥାଏ। ଭାରତ ସେହି ଦୁଃଖରେ ନିଜର ଭାଗିଦାରୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। କୂଟନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ। ଯେତେବେଳେ ଭାରତ କୌଣସି ବନ୍ଧୁ ଦେଶର ନେତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରେ, ତେବେ ଏହା ସେହି ଦେଶର ଜନସାଧାରଣ ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନର ସଙ୍କେତ ହୋଇଥାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଅନେକ ବିଦେଶୀ ନେତା ଭାରତ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ, ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ଶକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ସଂସ୍କୃତି କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ସହଯୋଗ ବଢ଼ାଇଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଜାତୀୟ ଶୋକ ତାଙ୍କ ଅବଦାନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟେ। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଭାରତର 'ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍' (ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏକ ପରିବାର) ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ। ଭାରତ ପ୍ରାୟତଃ ବୈଶ୍ୱିକ ଦୁଃଖ ଏବଂ ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ସହାନୁଭୂତି ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ।

କୌଣସି ବିଦେଶୀ ନେତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରିବାର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନିୟମ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲାରେ ଭାରତ ସରକାର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହା ଜରୁରୀ ନୁହେଁ ଯେ କୌଣସି ଦେଶର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ନିଧନରେ ଭାରତ ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରିବ। ଏହା ସରକାରଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିବେଚନାଭିତ୍ତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି।

ଗୋଟିଏ ଦିନର ଶୋକ କାହିଁକି ହୁଏ?

ବିଦେଶୀ ନେତାମାନଙ୍କ ମାମଲାରେ ଭାରତ ସରକାର ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଦିନିଆ ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଏହାର ଅବଧି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ଅବଧି ସ୍ଥିର କରିବାର ଅଧିକାର କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ଥାଏ। ଗୋଟିଏ ଦିନର ଶୋକ ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ସମ୍ମାନର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଗରିମାପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍କେତ। ଏହା ସମ୍ପୃକ୍ତ ଦେଶ ସହିତ ଭାରତର ସମ୍ପର୍କର ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଅଧିକ ଦିନର ଶୋକ ସାଧାରଣତଃ ଭାରତର ବର୍ତ୍ତମାନର କିମ୍ବା ପୂର୍ବତନ ଶୀର୍ଷ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦାଧିକାରୀଙ୍କ ନିଧନ ଭଳି ମାମଲାରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଜାତୀୟ ଶୋକରେ କଣ କଣ ହୋଇଥାଏ?

ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା ହେବା ପରେ ସରକାର ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଆଦେଶ ଜାରି କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ତାରିଖ, ଅବଧି ଏବଂ ପାଳନ କରାଯିବାକୁ ଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଥାଏ। ସାଧାରଣତଃ ଏହିସବୁ କଥା ସାମିଲ ଥାଏ:

• ଜାତୀୟ ପତାକା ଅର୍ଦ୍ଧନମିତ ହୁଏ: ସାରା ଦେଶରେ ସେହି ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ତ୍ରିରଙ୍ଗା ପତାକାକୁ ଅଧା ନୁଆଇଁ ଦିଆଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ନିୟମିତ ଭାବେ ଉଡ଼ାଯାଏ। ଏଥିରେ ପ୍ରମୁଖ ସରକାରୀ ଭବନ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସାମିଲ। ବିଦେଶରେ ଥିବା ଭାରତୀୟ ଦୂତାବାସ ଏବଂ ହାଇକମିଶନଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଅନେକ ମାମଲାରେ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଜାତୀୟ ପତାକା ଅର୍ଦ୍ଧନମିତ କରାଯାଏ। ପତାକାକୁ ଅର୍ଦ୍ଧନମିତ କରିବା ଶୋକ ଏବଂ ସମ୍ମାନର ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ କରାଯାଏ। ଏଥିପାଇଁ ଭାରତର ପତାକା ନିୟମ (Flag Code) ପାଳନ କରାଯାଏ।

• ଆଧିକାରିକ ମନୋରଞ୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ହୁଏନାହିଁ: ଜାତୀୟ ଶୋକ ସମୟରେ ସରକାରଙ୍କ କୌଣସି ଆଧିକାରିକ ମନୋରଞ୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜିତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରିକି ସାଂସ୍କୃତିକ ସମାରୋହ, ଉତ୍ସବ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ସରକାରୀ ମନୋରଞ୍ଜନ ଆୟୋଜନ କିମ୍ବା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମହୋତ୍ସବକୁ ରୋକାଯାଇପାରେ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶୋକର ଗରିମା ବଜାୟ ରଖିବା। ତେବେ ଜରୁରୀ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାରି ରହେ। ଡାକ୍ତରଖାନା, ପୋଲିସ, ସୁରକ୍ଷା, ପରିବହନ ଏବଂ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସେବା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

• ଶୋକ ବାର୍ତ୍ତା ଜାରି କରାଯାଏ: ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ, ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବରିଷ୍ଠ ନେତାମାନେ ଦିବଙ୍ଗତ ନେତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମବେଦନା ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବେ। ସେମାନେ ସେହି ନେତାଙ୍କ ଅବଦାନକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଦେଶର ଜନସାଧାରଣ ଓ ପରିବାର ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଅନେକ ସମୟରେ ଭାରତର କୌଣସି ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ବିଶେଷ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ସଭାରେ ଯୋଗଦେବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପଠାଯାଏ। ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ସମ୍ପର୍କର ନିବିଡ଼ତାକୁ ଦର୍ଶାଏ।

• କୂଟନୈତିକ ସ୍ତରରେ ସମବେଦନା: ଭାରତର ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ମନ୍ତ୍ରାଳୟ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଦେଶର ଦୂତାବାସ କିମ୍ବା ସରକାରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଥାଏ। ଭାରତରେ ଥିବା ସେହି ଦେଶର ଦୂତାବାସକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ସମବେଦନା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରେ। ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତ କିମ୍ବା ହାଇକମିଶନର ସେହି ଦେଶର ସରକାରଙ୍କୁ ଭେଟି ଭାରତ ପକ୍ଷରୁ ଶୋକ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇପାରିବେ।

କଣ ଜାତୀୟ ଶୋକରେ ଛୁଟି ହୋଇଥାଏ?

ଜାତୀୟ ଶୋକର ଅର୍ଥ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର ସରକାରୀ ଛୁଟି (Public Holiday) ନୁହେଁ। ଲୋକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଭାବିନିଅନ୍ତି ଯେ ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା ହେଲେ ସ୍କୁଲ, ବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ବନ୍ଦ ରହିବ। ଏହା ଜରୁରୀ ନୁହେଁ। ସରକାରୀ ଛୁଟି ପାଇଁ ପୃଥକ ସରକାରୀ ଆଦେଶ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। ଜାତୀୟ ଶୋକ ସମୟରେ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସେବା ଚାଲୁ ରହିପାରେ। ବର୍ଷ ୧୯୯୭ ପରେ ଶୋକ ଘୋଷଣା ସହିତ ସରକାରୀ ଛୁଟି ଆପେ ଆପେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ କରାଯାଏ ନାହିଁ।

ଯଦି ସରକାର ଉଚିତ ମଣନ୍ତି, ତେବେ ସେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଛୁଟି ଘୋଷଣା କରିପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ବିଦେଶୀ ନେତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଘୋଷିତ ଏକ ଦିନିଆ ଶୋକରେ ସାଧାରଣତଃ ମୁଖ୍ୟତଃ ପତାକା ଅର୍ଦ୍ଧନମିତ କରିବା ଏବଂ ଆଧିକାରିକ ମନୋରଞ୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସ୍ଥଗିତ ରଖିବା ସାମିଲ ଥାଏ।

ପୂର୍ବରୁ କେଉଁ ପ୍ରମୁଖ ବିଦେଶୀ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱଙ୍କ ନିଧନରେ ଜାତୀୟ ଶୋକ ରହିଛି?

ଭାରତ ଅତୀତରେ କିଛି ବିଦେଶୀ ନେତାଙ୍କ ନିଧନରେ ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରିଛି। ଏଭଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଭାରତର ବିଶେଷ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।

• ଜାପାନର ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ସିଞ୍ଜୋ ଆବେଙ୍କ ହତ୍ୟା ପରେ ଭାରତ ଗୋଟିଏ ଦିନର ଜାତୀୟ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା। ଆବେଙ୍କୁ ଭାରତର ଜଣେ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା। ଭାରତ-ଜାପାନ ରଣନୈତିକ ସହଭାଗିତାକୁ ମଜବୁତ କରିବାରେ ତାଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଥିଲା।

• ସଂଯୁକ୍ତ ଆରବ ଏମିରେଟ୍ସ (UAE)ର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶେଖ୍ ଖଲିଫା ବିନ ଜାୟଦ ଅଲ୍ ନାହୟାନଙ୍କ ନିଧନରେ ମଧ୍ୟ ଭାରତ ଶୋକ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା। ଭାରତ ଏବଂ ୟୁଏଇ ମଧ୍ୟରେ ବାଣିଜ୍ୟ, ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଭାରତୀୟଙ୍କ କାରଣରୁ ମଜବୁତ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

• ଇରାନର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଇବ୍ରାହିମ ରାଇସିଙ୍କ ହେଲିକପ୍ଟର ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଭାରତ ଗୋଟିଏ ଦିନର ଜାତୀୟ ଶୋକ ପାଳନ କରିଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ଭାରତ-ଇରାନ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କର ଅବଦାନକୁ ମନେ ପକାଯାଇଥିଲା।