ପାକିସ୍ତାନର ତରବେଲା-୫ ହାଇଡ୍ରୋ ପାୱାର ପ୍ରୋଜେକ୍ଟରେ ହୋଇଥିବା କଫରଡ୍ୟାମ୍ (Coffer-dam) ଦୁର୍ଘଟଣାର ସରକାରୀ ତଦନ୍ତରେ ଠିକାଦାର, କନସଲଟାଣ୍ଟ ଏବଂ ୱାପ୍ଡା (WAPDA) ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଦାୟୀ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଦୁର୍ଘଟଣା ପରେ ପ୍ରକଳ୍ପର ବ୍ୟୟ ଅଟକଳ ୮୨ ଅରବ (ବିଲିୟନ) ପାକିସ୍ତାନୀ ଟଙ୍କାରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୩୧୭ ଅରବ ପାକିସ୍ତାନୀ ଟଙ୍କାରେ ପହଞ୍ଚିଛି ଏବଂ କାମରେ ଅତିକମରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ବିଳମ୍ବ ହୋଇଛି।

ପାକିସ୍ତାନର ୧,୫୩୦ ମେଗାୱାଟ୍ କ୍ଷମତା ବିଶିଷ୍ଟ ତରବେଲା-୫ ଏକ୍ସଟେନସନ ହାଇଡ୍ରୋ ପାୱାର ପ୍ରୋଜେକ୍ଟରେ ହୋଇଥିବା କଫରଡ୍ୟାମ୍ ଦୁର୍ଘଟଣା ଉପରେ ସରକାରୀ ତଦନ୍ତରୁ ଅନେକ ଗୁରୁତର ଖୁଲାସା ହୋଇଛି। ତଦନ୍ତ ସମିତି ଏହି ଦୁର୍ଘଟଣା ପାଇଁ ଠିକାଦାର, କନସଲଟାଣ୍ଟ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ଜଳ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ ବିକାଶ ପ୍ରାଧିକରଣ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଦାୟୀ କରିଛନ୍ତି। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଚୁକ୍ତିନାମା (କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ) ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହେବା ପରେ ବିନା ଅନୁମତିରେ କଫରଡ୍ୟାମ୍ର ଡିଜାଇନ୍ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହାଫଳରେ ତାର ଗଠନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ତାହା ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲା। ଏହି ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ ପ୍ରକଳ୍ପର ଖର୍ଚ୍ଚ ୮୨ ଅରବ ଟଙ୍କା (PKR) ରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୩୧୭ ଅରବ ଟଙ୍କା (PKR) ରେ ପହଞ୍ଚିଛି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନରେ ଅତିକମରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ବିଳମ୍ବ ହୋଇଛି। ପାକିସ୍ତାନ ଯୋଜନା ଆୟୋଗଙ୍କ କହିବାନୁଯାୟୀ, ଖର୍ଚ୍ଚ ବୃଦ୍ଧି ହେବା ହେତୁ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପାଦନ ହେବାକୁ ଥିବା ବିଦ୍ୟୁତର ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ବଢ଼ିଯାଇପାରେ, ଯାହା ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟତା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।

ସରକାରୀ ତଦନ୍ତରେ ତିନି ପକ୍ଷ ଉପରେ ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ

ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରମୁଖ ନ୍ୟୁଜ୍ ୱେବସାଇଟ୍ 'ଡନ୍' (Dawn) ର ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ପାକିସ୍ତାନ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ତିନି ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ତଦନ୍ତ ସମିତି ନିଜ ରିପୋର୍ଟରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ତରବେଲା-୫ ଏକ୍ସଟେନସନ ହାଇଡ୍ରୋ ପାୱାର ପ୍ରୋଜେକ୍ଟରେ କଫରଡ୍ୟାମ୍ ଭାଙ୍ଗିବା ଘଟଣା କୌଣସି ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷର ଭୁଲ୍ ନଥିଲା। ରିପୋର୍ଟ ମୁତାବକ ଠିକାଦାର, କନସଲଟାଣ୍ଟ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ଜଳ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ ବିକାଶ ପ୍ରାଧିକରଣ (WAPDA) ତିନିହେଁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ତରରେ ନିୟମ ପାଳନ କରିନାହାନ୍ତି। ତଦନ୍ତ ସମିତି କହିଛନ୍ତି ଯେ କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ ପରେ କଫରଡ୍ୟାମ୍ର ଡିଜାଇନ୍ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯଦିଓ ଏହାର ଅନୁମତି ନଥିଲା। ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ଡିଜାଇନ୍କୁ ମଞ୍ଜୁରୀ ଦିଆଗଲା ଏବଂ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ମଧ୍ୟ କେହି ଏହାର ବୈଧତା ଓ ବୈଷୟିକ (ଟେକ୍ନିକାଲ୍) ତ୍ରୁଟି ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇ ନଥିଲେ।

ଡିଜାଇନ୍ ବଦଳିବା ଯୋଗୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲା ଗଠନ

ତଦନ୍ତ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଠିକାଦାର 'ପାୱାର କନଷ୍ଟ୍ରକ୍ସନ କର୍ପୋରେସନ ଅଫ୍ ଚାଇନା ଲିମିଟେଡ୍' କଫରଡ୍ୟାମ୍ର ଡିଜାଇନ୍ ବଦଳାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲା। ଏହା ଅଧୀନରେ ପୂର୍ବ ଡିଜାଇନ୍ ବଦଳରେ ସମଗ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପରେ ପଥର ଭର୍ତ୍ତି ଗଠନ (Rock-filled structure) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା। ତଦନ୍ତ ସମିତିର କହିବା କଥା ଯେ ଏହି ବିକଳ୍ପ ପୂର୍ବ ଅପେକ୍ଷା ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଥିଲା। ରିପୋର୍ଟରେ ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଯେ WAPDA ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମଞ୍ଜୁରୀ ଦେଇଦେଇଥିଲା, ଯଦିଓ ସେ ଏହା ଦେଖିନଥିଲା କି ଏହା କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଛି କି ନାହିଁ।

ବନ୍ୟାକୁ କାରଣ ଦର୍ଶାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତଦନ୍ତରୁ ପଦାକୁ ଆସିଲା ସତ୍ୟ

WAPDA କଫରଡ୍ୟାମ୍ ଭାଙ୍ଗିବାର କାରଣ ବନ୍ୟା ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଥିଲା। ତେବେ ତଦନ୍ତ ସମିତି ଏହି ଦାବିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି। ରିପୋର୍ଟରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଲା, ସେତେବେଳେ ଜଳ ପ୍ରବାହ ତରବେଲା ବନ୍ଧର ପୁରୁଣା ରେକର୍ଡ ଅନୁସାରେ ସାଧାରଣ ଥିଲା ଏବଂ ଏହା କଫରଡ୍ୟାମ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଡିଜାଇନ୍ କ୍ଷମତା ଠାରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ଥିଲା। ସମିତିଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଗଠନରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ସ୍ତର ଏବଂ ଫିଲ୍ଟର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିବା ହେତୁ ଏହି ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟିଛି। ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ୟା ପ୍ରାକୃତିକ ନଥିଲା ବରଂ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ଡିଜାଇନ୍ ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

୮୨ ଅରବରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୩୧୭ ଅରବରେ ପହଞ୍ଚିଲା ଖର୍ଚ୍ଚ

ତରବେଲା-୫ ଏକ୍ସଟେନସନ ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ବର୍ଷ ୨୦୧୭ରେ ପ୍ରାୟ ୮୨.୩୬ ଅରବ ପାକିସ୍ତାନୀ ଟଙ୍କାର ବ୍ୟୟ ଅଟକଳ ସହ ମଞ୍ଜୁରୀ ମିଳିଥିଲା। କିନ୍ତୁ କଫରଡ୍ୟାମ୍ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ କାମ ଅଟକି ଗଲା ଏବଂ ଖର୍ଚ୍ଚ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଲା। ଏବେ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୩୧୭ ଅରବ ପାକିସ୍ତାନୀ ଟଙ୍କାରେ ପହଞ୍ଚି ସାରିଛି। ପାକିସ୍ତାନ ଯୋଜନା ଆୟୋଗଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି କାରଣରୁ ଆଗାମୀ ୩୦ ବର୍ଷରେ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପାଦନ ହେବାକୁ ଥିବା ବିଦ୍ୟୁତର ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରତି ୟୁନିଟ୍ ପ୍ରାୟ ୨୭ ରୁ ୨୪ ପାକିସ୍ତାନୀ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରେ। ରିପୋର୍ଟରେ ଏହାକୁ ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ମହଙ୍ଗା ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି (Renewable energy) ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ବିଦେଶୀ ଋଣରେ ଚାଲିଛି ପ୍ରକଳ୍ପ, ଶେଷ ହେବାରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ବିଳମ୍ବ

ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ଏସିଆନ୍ ଇନଫ୍ରାଷ୍ଟ୍ରକ୍ଚର ଇନଭେଷ୍ଟମେଣ୍ଟ ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରାୟ ୭୦ କୋଟି ଡଲାରର ଋଣ ସହାୟତାରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଛି। ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ବର୍ଷ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ଶେଷ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହାକୁ ଜୁନ୍ ୨୦୨୮ ସୁଦ୍ଧା ଶେଷ କରାଯିବା ନେଇ କୁହାଯାଉଛି। ତଦନ୍ତ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, କଫରଡ୍ୟାମ୍ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ କାମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବନ୍ଦ ରହିଥିଲା, ଯାହାଫଳରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ଏବଂ ସମୟ ଉଭୟରେ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଛି।

ପେମେଣ୍ଟ ଏବଂ ତଦାରଖ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଉଠିଲା ପ୍ରଶ୍ନ

ତଦନ୍ତ ସମିତି ପ୍ରକଳ୍ପର ତଦାରଖ (ମନିଟରିଂ) ଏବଂ ପେମେଣ୍ଟ (ଟଙ୍କା ଦେବା) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛନ୍ତି। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, WAPDA ବର୍ଷ ୨୦୨୩ରେ କନସଲଟାଣ୍ଟଙ୍କ ଠାରୁ କଫରଡ୍ୟାମ୍ର ସ୍ଥିତି ଉପରେ ରିପୋର୍ଟ ମାଗିଥିଲା, କିନ୍ତୁ କନସଲଟାଣ୍ଟ ନିଜେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ବଦଳରେ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ଠିକାଦାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଦେଇଥିଲା। ଠିକାଦାର ମଧ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ବିଳମ୍ବ କରିବା ପରେ ରିପୋର୍ଟ ଦେଇଥିଲା। ତଦନ୍ତରୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି ଯେ ଅସ୍ଥାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏଭଳି ପେମେଣ୍ଟ କରାଯାଇଛି, ଯାହାଫଳରେ ସରକାରଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକାଦାରଙ୍କ ଠାରୁ କ୍ଷତିପୂରଣ ଆଦାୟ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ିଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ WAPDA କନସଲଟେନ୍ସି କମ୍ପାନୀର କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ ମଧ୍ୟ ବାତିଲ କରିଦେଇଛି।