ଭାରତରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ସାଇବର ଠକେଇ ମଧ୍ୟରେ ସରକାର ଏକ ବଡ଼ ଖୁଲାସା କରିଛନ୍ତି। ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଅନୁଯାୟୀ, I4C ଏବଂ ୧୯୩୦ ହେଲ୍ପଲାଇନ୍ର ସହାୟତାରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୩୨.୮୦ ଲକ୍ଷ ଅଭିଯୋଗରୁ ୧୧,୧୫୮ କୋଟି ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ ରାଶି ବଞ୍ଚାଯାଇପାରିଛି।

ଭାରତରେ ସାଇବର ଠକେଇ ମାମଲା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ପ୍ରତିଦିନ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଫେକ୍ କଲ୍, ଅନଲାଇନ୍ ଲିଙ୍କ୍, ଇନଭେଷ୍ଟମେଣ୍ଟ ଲୋଭ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ପେମେଣ୍ଟ ଫ୍ରଡ୍ର ଶିକାର ହେଉଛନ୍ତି। ଅନେକ ସମୟରେ ଲୋକଙ୍କ ସାରା ଜୀବନର ସଞ୍ଚିତ ପୁଞ୍ଜି କିଛି ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ଠକମାନଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟକୁ ଚାଲିଯାଉଛି। ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ଯଦି ସମୟ ଥାଉ ଥାଉ ଅଭିଯୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ କ’ଣ ଟଙ୍କା ଫେରସ୍ତ ମିଳିପାରିବ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ସଂସଦରେ ଦେଇଛନ୍ତି।

ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଲୋକସଭାରେ ଜଣାଇଛି ଯେ ସାଇବର ଠକେଇ ରୋକିବା ପାଇଁ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ସାଇବର କ୍ରାଇମ୍ କୋଅର୍ଡିନେସନ୍ ସେଣ୍ଟର୍ (I4C) ଏବଂ ୧୯୩୦ ହେଲ୍ପଲାଇନ୍ର ସହାୟତାରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୩୨.୮୦ ଲକ୍ଷ (ଅର୍ଥାତ୍ ଦୈନିକ ପ୍ରାୟ ୧୭୦୦) ଅଭିଯୋଗରେ ଲୋକଙ୍କର ୧୧,୧୫୮ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ଠକମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାରୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଛି। ସରକାରଙ୍କ କହିବା କଥା ହେଉଛି ସାଇବର ଅପରାଧର ମୋକାବିଲା କରିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଦାୟିତ୍ୱ, କିନ୍ତୁ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ବୈଷୟିକ ସହାୟତା, ତାଲିମ୍ ଏବଂ ନୂଆ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।

ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରାଗଲା

ଏହି ଦିଗରେ I4C ଗଠନ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟାଙ୍କ, ଟେଲିକମ୍ କମ୍ପାନୀ, ପେମେଣ୍ଟ କମ୍ପାନୀ ଏବଂ ତଦନ୍ତକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ସାଇବର ଠକେଇ ରୋକିବାକୁ କାମ କରୁଛନ୍ତି। ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଅନୁଯାୟୀ, କେବଳ ଟଙ୍କା ବଞ୍ଚାଇବା ମଧ୍ୟରେ କାମ ସୀମିତ ନାହିଁ, ବରଂ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଫେକ୍ ସିମ୍, ମୋବାଇଲ୍ ହ୍ୟାଣ୍ଡସେଟ୍, ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଏବଂ ସାଇବର ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଛି। ସଂସଦରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ତଥ୍ୟ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ସାଇବର ଅପରାଧ ବିରୋଧରେ ସରକାର ଅନେକ ନୂଆ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତଦନ୍ତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦ୍ରୁତ କରିବା।

ସରକାର କ’ଣ ସବୁ ଜଣାଇଛନ୍ତି?

• ୩୨.୮୦ ଲକ୍ଷ ଅଭିଯୋଗରୁ ୧୧,୧୫୮ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ବଞ୍ଚାଯାଇଛି।

• ୧୫.୭୫ ଲକ୍ଷ ସିମ୍ କାର୍ଡ ଏବଂ ୫.୭୭ ଲକ୍ଷ IMEI ବ୍ଲକ୍ କରାଯାଇଛି।

• ୩୦.୪୮ ଲକ୍ଷ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ପରିଚୟ ଏବଂ ୩୨.୦୮ ଲକ୍ଷ ମ୍ୟୁଲ୍ (Mule) ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି, ଯାହାଫଳରେ ୨୫,୬୯୮ କୋଟି ଟଙ୍କାର ସନ୍ଦିଗ୍ଧ କାରବାର ରୋକାଯାଇପାରିଛି।

• ୨୯,୮୩୭ ରୁ ଅଧିକ ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିବାରେ ସହାୟତା ମିଳିଛି।

୧୯୩୦ ହେଲ୍ପଲାଇନ୍ କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କରେ?

ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଜଣାଇଛି ଯେ ସିଟିଜେନ୍ ଫାଇନାନ୍ସିଆଲ୍ ସାଇବର କ୍ରାଇମ୍ ରିପୋର୍ଟିଂ ଆଣ୍ଡ ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟ ସିଷ୍ଟମ୍ (CFCFRMS) ୨୦୨୧ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି, ଯେପରି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ ଅନଲାଇନ୍ ଠକେଇ ହୁଏ, ସେ ତୁରନ୍ତ ୧୯୩୦ ହେଲ୍ପଲାଇନ୍ କିମ୍ବା ଜାତୀୟ ସାଇବର ଅପରାଧ ରିପୋର୍ଟିଂ ପୋର୍ଟାଲରେ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରିପାରିବେ। ଯଦି ଅଭିଯୋଗ ସମୟସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଦାଖଲ ହୁଏ, ତେବେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍ଥା ମିଶି ଠକେଇ ରାଶି ଆଗକୁ ଟ୍ରାନ୍ସଫର ହେବାରୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଜାର ହଜାର କୋଟି ଟଙ୍କା ବଞ୍ଚାଯାଇପାରିଛି।

ଫେକ୍ ସିମ୍ ଏବଂ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ

ସାଇବର ଠକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଫେକ୍ ସିମ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ସରକାର 'ସସ୍ପେକ୍ଟ ରେଜିଷ୍ଟ୍ରି' ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି। ସଂସଦରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ୩୦ ଜୁନ୍ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ୧୫.୭୫ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ସିମ୍ କାର୍ଡ, ୫.୭୭ ଲକ୍ଷ IMEI ବ୍ଲକ୍ କରାଯାଇଛି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ୩୦.୪୮ ଲକ୍ଷ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ପରିଚୟ ଏବଂ ୩୨.୦୮ ଲକ୍ଷ ମ୍ୟୁଲ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟର ସୂଚନା ସେୟାର କରାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ୨୫,୬୯୮ କୋଟି ଟଙ୍କାର ସନ୍ଦିଗ୍ଧ କାରବାର ରୋକାଯାଇପାରିଛି।

ଠକେଇର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ମିଳିବ ଟଙ୍କା

ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ସାଇବର ଠକେଇ ଅଭିଯୋଗର ସମାଧାନକୁ ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ସମାନ କରିବା ପାଇଁ ନୂଆ ଷ୍ଟାଣ୍ଡାର୍ଡ ଅପରେଟିଂ ପ୍ରୋସିଜିଅର୍ (SOP) ଲାଗୁ କରିଛି। ଏହା ଅଧୀନରେ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ସହ ସମନ୍ୱୟ, ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ, ଆକାଉଣ୍ଟ ଉପରୁ ନିଷେଧାଦେଶ ହଟାଇବା ଏବଂ ଠକେଇ ହୋଇଥିବା ଟଙ୍କା ସଠିକ୍ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ଥିର କରାଯାଇଛି। ଏପ୍ରିଲ୍ ୨୦୨୬ ରୁ 'ମନି ରେଷ୍ଟୋରେସନ୍ ମୋଡ୍ୟୁଲ୍' ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଠକେଇ ଟଙ୍କା ଶୀଘ୍ର ଫେରସ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ। ସେହିପରି 'ଗ୍ରୀଭାନ୍ସ ରେଡ୍ରେସାଲ୍ ମୋଡ୍ୟୁଲ୍' ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଫ୍ରିଜ୍ ହେବା କିମ୍ବା ଆକାଉଣ୍ଟ ଉପରେ ଲାଗିଥିବା କଟକଣା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗର ଶୀଘ୍ର ସମାଧାନ କରୁଛି।

କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ନୁହେଁ, ପୋଲିସକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁଛି ତାଲିମ୍

ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଜଣାଇଛି ଯେ ସାଇବର ଅପରାଧର ତଦନ୍ତକୁ ଅଧିକ ଉନ୍ନତ କରିବା ପାଇଁ ପୋଲିସ ଏବଂ ନ୍ୟାୟିକ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ତାଲିମ ଦିଆଯାଉଛି। CyTrain ପୋର୍ଟାଲ୍ ଜରିଆରେ ୧.୬୩ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପଞ୍ଜୀକରଣ ହୋଇଛି ଏବଂ ୧.୬୧ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ସାର୍ଟିଫିକେଟ୍ ଜାରି କରାଯାଇଛି। ସେହିପରି 'ସାଇବର କମାଣ୍ଡୋ ପ୍ରୋଗ୍ରାମ୍' ଅଧୀନରେ ୨୮୧ ଜଣ ସାଇବର କମାଣ୍ଡୋ ତାଲିମ୍ ନେଇସାରିଛନ୍ତି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ 'ପ୍ରତିବିମ୍ବ' (Pratibimb) ମୋଡ୍ୟୁଲ୍ ଏବଂ 'ସମନ୍ୱୟ' (Samanvaya) ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସକୁ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଜଡ଼ିତ ସାଇବର ଅପରାଧୀଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛି। ପୋଲିସ ପାଇଁ ସାଇବର ଅପରାଧୀଙ୍କ ସୂଚନା ଏବଂ ତଦନ୍ତରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏହି ପ୍ଲାଟଫର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଜରିଆରେ ୨୯,୮୩୭ ରୁ ଅଧିକ ଗିରଫଦାରୀ ହୋଇପାରିଛି।

ସାଇବର ତଦନ୍ତରେ ପୋଲିସକୁ ମିଳୁଛି ସହାୟତା

ନ୍ୟାସନାଲ୍-ଡିଜିଟାଲ୍ ଇନଭେଷ୍ଟିଗେସନ୍ ସପୋର୍ଟ ସେଣ୍ଟର୍ (National-Digital Investigation Support Centre), ଯାହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ନ୍ୟାସନାଲ୍ ସାଇବର ଫୋରେନ୍ସିକ୍ ଲାବୋରେଟୋରୀ (ଇନଭେଷ୍ଟିଗେସନ୍) କୁହାଯାଉଥିଲା, I4C ଅଧୀନରେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ (୨୦୧୯) ଏବଂ ଅସମ (୨୦୨୫) ରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ରାଜ୍ୟ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ପୋଲିସ ତଦନ୍ତକାରୀ ଅଧିକାରୀ (IOs) ମାନଙ୍କୁ ସାଇବର ଅପରାଧ ମାମଲାରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସ୍ତରରେ ଡିଜିଟାଲ୍ ଫୋରେନ୍ସିକ୍ ଏବଂ ତଦନ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସହାୟତା ଯୋଗାଇଦେବା। ୩୦ ଜୁନ୍ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ସ୍ଥିତ କେନ୍ଦ୍ର ସାଇବର ଅପରାଧର ୧୪,୦୬୪ ରୁ ଅଧିକ ମାମଲାରେ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ଆଇନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ସଂସ୍ଥା (LEAs) ଗୁଡ଼ିକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛି।

ସଚେତନତା କିପରି ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଉଛି?

ସରକାର ସାଇବର ଠକେଇରୁ ବର୍ତ୍ତିବା ପାଇଁ ୧୯୩୦ ହେଲ୍ପଲାଇନ୍, CyberDost ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆ ଆକାଉଣ୍ଟ, SMS, ଟିଭି-ରେଡିଓ, ସ୍କୁଲ୍ ଅଭିଯାନ, ସିନେମା ହଲ୍, IPL, MyGov, ମେଟ୍ରୋ ଷ୍ଟେସନ୍, ରେଳ ଷ୍ଟେସନ୍ ଏବଂ ଏୟାରପୋର୍ଟ ଭଳି ଅନେକ ମାଧ୍ୟମ ଜରିଆରେ ଲୋକଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସଚେତନ କରାଉଛନ୍ତି।