ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ (UN) ଦୁନିଆର ମାନଚିତ୍ରରେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ଆଗତ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସମର୍ଥନ କରିଛି। ଭାରତ ସମେତ ୧୬୪ଟି ଦେଶ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ସପକ୍ଷରେ ଭୋଟ୍ ଦେଇଥିବା ବେଳେ ଆମେରିକା ଏହାର ବିରୋଧ କରିଛି। ଜାଣନ୍ତୁ ଏହି ନୂଆ ମାନଚିତ୍ରର ଭାରତ ଉପରେ କ’ଣ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ।

ଦୁନିଆକୁ ଆମେ ଯେଉଁ ମାନଚିତ୍ରରେ ପିଲାଦିନରୁ ଦେଖିଆସିଛୁ, ସେଥିରେ ଏବେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆରମ୍ଭ ହୋଇପାରେ। ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ସାଧାରଣ ସଭା (UNGA) ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୪ ତାରିଖରେ Correct the Map (ମାନଚିତ୍ର ସୁଧାର) ନାମକ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ମଞ୍ଜୁରୀ ଦେଇଛି। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଏପରି ବିଶ୍ୱ ମାନଚିତ୍ରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେଶ ଓ ମହାଦେଶଗୁଡ଼ିକର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରକୃତ ଅନୁପାତର ନିକଟତର ଦେଖାଯିବ। ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ୧୬୪ଟି ଦେଶ ସମର୍ଥନ କରିଥିବା ବେଳେ ଆମେରିକା ଏକାକୀ ବିରୋଧ କରିଥିଲା ଏବଂ ୬ଟି ଦେଶ ଭୋଟିଂରୁ ଦୂରେଇ ରହିଥିଲେ। ଭାରତ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ସପକ୍ଷରେ ଭୋଟ୍ ଦେଇଥିଲା।

ତେବେ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ବୁଝିବା ଜରୁରୀ। UN କୌଣସି ଦେଶର ସୀମା କିମ୍ବା ଭୂଖଣ୍ଡର ମାନଚିତ୍ର ବଦଳାଇ ନାହିଁ। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୋଲାକାର ପୃଥିବୀକୁ ସମତଳ କାଗଜ କିମ୍ବା ସ୍କ୍ରିନ୍ରେ କିପରି ଦେଖାଯିବ, ସେ ବିଷୟରେ ନିଆଯାଇଛି। ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ। ଅର୍ଥାତ୍ ଆସନ୍ତାକାଲିଠାରୁ ସବୁ ସ୍କୁଲ୍, ୱେବସାଇଟ୍ କିମ୍ବା ମୋବାଇଲ୍ ଆପ୍ରେ ଗୋଟିଏ ନୂଆ ମାନଚିତ୍ର ଲାଗୁ ହୋଇଯିବ ନାହିଁ।

ଭାରତ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ କାହିଁକି ସମର୍ଥନ କଲା?

ଭାରତର କହିବା କଥା ହେଉଛି, ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ Equal Area Map Projectionର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, କୌଣସି ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନର ସମର୍ଥନ ଭାବେ ନୁହେଁ। ଅର୍ଥାତ୍ ଭାରତ 'ଇକ୍ୱାଲ୍ ଆର୍ଥ' (Equal Earth) କୁ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ସଠିକ୍ ମାନଚିତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କହିନାହିଁ। ଭାରତର ପ୍ରତିନିଧି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମ୍ୟାପ୍ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନର ବ୍ୟବହାର ଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ହୋଇଥାଏ। କୌଣସି ମାନଚିତ୍ରରେ ଆକାର ସଠିକ୍ ରହୁଥିବା ବେଳେ କୌଣସିଥିରେ ଦିଗ, କୋଣ କିମ୍ବା ଦୂରତା। ତେଣୁ ଭାରତ ଏହି ମୁଦ୍ଦା ଉପରେ ବୈଷୟିକ ଭାବେ ନିରପେକ୍ଷ ଆଭିମୁଖ୍ୟକୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ଅନ୍ୟପଟେ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରାଳୟର ପ୍ରବକ୍ତା ରଣଧୀର ଜୈସୱାଲ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଓ ଲଦାଖ ଭଳି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶାଇ ଭାରତର ସାର୍ବଭୌମ ଭୂଖଣ୍ଡ ଭାରତର ସରକାରୀ ମାନଚିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ହିଁ ଦର୍ଶାଯିବା ଉଚିତ୍। ଭାରତ କୌଣସି ବି ଭ୍ରାନ୍ତ କିମ୍ବା ଭୁଲ୍ ଚିତ୍ରଣକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିଛି।

ଆମେରିକା କାହିଁକି ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବର ବିରୋଧ କଲା?

ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବର ବିରୋଧ କରିବାରେ ଆମେରିକା ଏକମାତ୍ର ଦେଶ ଥିଲା। ଆମେରିକୀୟ ପ୍ରତିନିଧି ୟାରିନା ଫେରେନ୍ସେଭିଚ୍ ଆଲୋଚନା ବେଳେ କହିଥିଲେ ଯେ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ବିଶ୍ୱର ବାସ୍ତବ ସମସ୍ୟା ଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମାନଚିତ୍ର ବଦଳାଇବା ଭଳି ବିତର୍କ ଉପରେ ନୁହେଁ। ଆମେରିକା ଏହି ପଦକ୍ଷେପକୁ ଏକ ବୈଚାରିକ ଏଜେଣ୍ଡା ଭାବେ ଦେଖିଛି।

ଅନ୍ୟପଟେ, ଆଫ୍ରିକୀୟ ୟୁନିୟନ୍ (African Union) ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଛି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ମାନଚିତ୍ରର ବୈଷୟିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱରେ ଆଫ୍ରିକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ଆକାର ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଇବାର ମାମଲା। ଆଫ୍ରିକୀୟ ପକ୍ଷର ଯୁକ୍ତି ହେଉଛି, ଦୀର୍ଘ ଦିନରୁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଆସୁଥିବା ମର୍କେଟର (Mercator) ମାନଚିତ୍ର ଆଫ୍ରିକାକୁ ତା’ର ପ୍ରକୃତ ଆକାରଠାରୁ ବହୁତ ଛୋଟ ଦେଖାଉଛି।

ଅସଲି ବିବାଦ ମର୍କେଟର ମାନଚିତ୍ରକୁ ନେଇ

ଦୁନିଆର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାନଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି 'ମର୍କେଟର ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍'। ଏହାକୁ ଜର୍ମାନ-ଫ୍ଲେମିଶ୍ କାର୍ଟୋଗ୍ରାଫର୍ ଜେରାର୍ଡସ୍ ମର୍କେଟର ୧୫୬୯ ମସିହାରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ସାମୁଦ୍ରିକ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଦିଗ ଓ ରାସ୍ତା ସହଜରେ ଚିହ୍ନିବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା। ଏହି କାମ ପାଇଁ ଏହା ବହୁତ ଉପଯୋଗୀ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପୁରା ଗୋଲାକାର ପୃଥିବୀକୁ ସମତଳ କାଗଜରେ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ କ୍ଷେତ୍ରଫଳରେ ବିକୃତି ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ବିଷୁବ ରେଖାରୁ ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଆଡ଼କୁ ଗଲେ, ମର୍କେଟର ମାନଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥଳଭାଗର ଆକାର ବହୁତ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡ, କାନାଡ଼ା, ରାଷ୍ଟ୍ର କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ୟୁରୋପ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରକୃତ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ତୁଳନାରେ ବହୁତ ବଡ଼ ଦିଶନ୍ତି।

ଏହାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଓ ଆଫ୍ରିକା। ମର୍କେଟର ମାନଚିତ୍ରରେ ଦୁଇଟିଯାକର ଆକାର ପ୍ରାୟ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଆଫ୍ରିକା ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୪ ଗୁଣ ବଡ଼। ଆଫ୍ରିକାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୩ କୋଟି ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଥିବା ବେଳେ ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡ ପ୍ରାୟ ୨୨ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର। ସେହିପରି ମାନଚିତ୍ରରେ ୟୁରୋପ ମଧ୍ୟ ଆଫ୍ରିକାଠାରୁ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଆଫ୍ରିକା ୟୁରୋପଠାରୁ ୩ ଗୁଣ ବଡ଼।

ନୂଆ ‘ଇକ୍ୱାଲ୍ ଆର୍ଥ’ ମାନଚିତ୍ର କ’ଣ କରିବ?

UNର ପ୍ରସ୍ତାବରେ ‘ଇକ୍ୱାଲ୍ ଆରିଆ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍’କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ‘ଇକ୍ୱାଲ୍ ଆର୍ଥ’ (Equal Earth) ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ। ଏହାକୁ ୨୦୧୮ ମସିହାରେ କାର୍ଟୋଗ୍ରାଫର୍ ବୋଜାନ୍ ସାଭରିଚ୍, ଟମ୍ ପାଟରସନ୍ ଏବଂ ବର୍ନହାର୍ଡ ଜେନୀ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ଏହାର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି, ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ମହାଦେଶଗୁଡ଼ିକର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ଅନୁପାତରେ ରହେ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ନୂଆ ମାନଚିତ୍ର ସବୁକିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଠିକ୍ ଦେଖାଇବ। ଗୋଲାକାର ପୃଥିବୀକୁ ସମତଳ କାଗଜରେ ଦେଖାଇବା ବେଳେ କିଛି ନା କିଛି ବିକୃତି ଆସିଥାଏ। କୌଣସି ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍ ଯଦି କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସଠିକ୍ ରଖେ, ତେବେ ଆକାର, ଦୂରତା କିମ୍ବା ଦିଗରେ ବୁଝାମଣା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। UNର ଜିଓସ୍ପେସିଆଲ୍ ମ୍ୟାଟେରିଆଲ୍ ଅନୁଯାୟୀ, କୌଣସି ବି ଫ୍ଲାଟ୍ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍ ଏକାସଙ୍ଗରେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଓ ଆକାର ଦୁଇଟିଯାକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଠିକ୍ ରଖିପାରିବ ନାହିଁ।

ଭାରତର ମାନଚିତ୍ର ଉପରେ କ’ଣ ପଡ଼ିବ ପ୍ରଭାବ?

ଭାରତର ଭୂଖଣ୍ଡ, କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କିମ୍ବା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମାରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ ନାହିଁ। ଭାରତର ପ୍ରକୃତ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସମାନ ରହିବ ଏବଂ ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହ ଏହାର ସୀମା ମଧ୍ୟ ବଦଳିବ ନାହିଁ। ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଏତିକି ହେବ ଯେ ଅନ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ ଭାରତର ଆକାର ମାନଚିତ୍ରରେ କିପରି ଦେଖାଯିବ।

ଭାରତ ବିଷୁବ ରେଖାର ଉତ୍ତରରେ ପ୍ରାୟ ୨୦-୩୦ ଡିଗ୍ରୀ ଅକ୍ଷାଂଶ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ମର୍କେଟର ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍ର ପ୍ରଭାବ ଭାରତ ଉପରେ ଗ୍ରୀନଲ୍ୟାଣ୍ଡ, କାନାଡ଼ା କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ୟୁରୋପ ଭଳି ଅଧିକ ପଡ଼ିନାହିଁ। ତଥାପି ମର୍କେଟର ଭାରତର କ୍ଷେତ୍ରଫଳକୁ ପ୍ରକୃତ ଅନୁପାତଠାରୁ କିଛିଟା ବଡ଼ ଦେଖାଏ, ଯାହା ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶର ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଆହୁରି ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ।

ସେଥିପାଇଁ ଇକ୍ୱାଲ୍ ଆର୍ଥ ଭଳି ଇକ୍ୱାଲ୍ ଆରିଆ ମାନଚିତ୍ରରେ ଭାରତର ଆକାର ଅଧିକ ସଠିକ୍ ଅନୁପାତରେ ଦେଖାଯିବ। ଯେତେବେଳେ ଭାରତକୁ ୟୁରୋପ, କାନାଡ଼ା, ରାଷ୍ଟ୍ର କିମ୍ବା ସ୍କାଣ୍ଡିନେଭିଆ ଭଳି ଅଧିକ ଉତ୍ତରରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ସହ ତୁଳନା କରାଯିବ, ପ୍ରଭେଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼ିବ। ଭାରତ ପାଇଁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏହିପରି ବୁଝନ୍ତୁ:

• କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ବଦଳିବ ନାହିଁ।

• ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସୀମା: ବଦଳିବ ନାହିଁ।

• ସାର୍ବଭୌମ ଭୂଖଣ୍ଡ: ବଦଳିବ ନାହିଁ।

• ମାନଚିତ୍ରରେ ଆକୃତି: ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍ ହିସାବରେ ଅଳ୍ପ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଇପାରେ।

• ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହ ଆକାର ତୁଳନା: ଅଧିକ ବାସ୍ତବ ହେବ।

ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଫ୍ରିକାରେ ଦିଶିବ

ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବ ଆଫ୍ରିକା ମହାଦେଶ ଉପରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ। ମର୍କେଟର ମାନଚିତ୍ରରେ ବିଷୁବ ରେଖା ଆଖପାଖରେ ଥିବା ଆଫ୍ରିକା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଛୋଟ ଦେଖାଯାଏ। ଇକ୍ୱାଲ୍ ଆର୍ଥ ଭଳି ମାନଚିତ୍ରରେ ଆଫ୍ରିକାର ପ୍ରକୃତ ବିଶାଳ ଆକାର ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ।

ଗୁଗୁଲ୍ ମ୍ୟାପ୍ସ ଓ ସ୍କୁଲ୍ ମାନଚିତ୍ର ବଦଳିଯିବ କି?

ତୁରନ୍ତ ନୁହେଁ। UNର ପ୍ରସ୍ତାବ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସରକାର, ସ୍କୁଲ୍, ପ୍ରକାଶକ, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥା ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ମ୍ୟାପ୍ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ କେତେ ଆପଣାଉଛନ୍ତି ତା' ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ମର୍କେଟର ମ୍ୟାପ୍ର ବ୍ୟବହାର ନେଭିଗେସନ୍ (ନୌଚାଳନା) ପାଇଁ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଦିଗ ଓ କୋଣ ସଠିକ୍ ରଖେ। ତେଣୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାମ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମାନଚିତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରେ।

ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ ହେବାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଦୁନିଆର ସବୁ ମାନଚିତ୍ରରୁ ମର୍କେଟର ଗାଏବ ହୋଇଯିବ। UN ନିଜେ କହିଛି ଯେ ମାନଚିତ୍ର ପାଇଁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍ ନାହିଁ। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ରବିନ୍ସନ୍, ୱିଙ୍କେଲ୍ III, ଏକର୍ଟ IV ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରୋଜେକ୍ସନ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ।