ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ବିଶ୍ୱର ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସିର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଗତ ୬୦୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁଦ୍ରା କିମ୍ବା ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ଭାବରେ ଅନେକ ଦେଶର ମୁଦ୍ରା ନିଜର ଦବଦବା ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ରାଜ୍ କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ସବୁବେଳେ ଏମିତି ନଥିଲା। ଯଦି ଆମେ ଇତିହାସକୁ ଦେଖିବା, ତେବେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇବା ଯେ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତି ୮୦ ରୁ ୧୦୦ ବର୍ଷରେ ବିଶ୍ୱର ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ବଦଳିଯାଇଛି। 1944 ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରିଟେନର ଷ୍ଟାର୍ଲିଂ ପାଉଣ୍ଡ ବିଶ୍ୱରେ ଦବଦବା ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ବ୍ରିଟେନ ମୁଦ୍ରାର ସ୍ଥାନ ନେଇଥିଲା ଡଲାର।

୬୦୦ ବର୍ଷର ଇତିହାସ

ବିଶ୍ୱର ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସିର ଇତିହାସକୁ ୬ଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଶର ମୁଦ୍ରା ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟରେ ନିଜର ଆଧିପତ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ:

୧. ପର୍ତ୍ତୁଗାଲ୍ (୧୪୫୦-୧୫୩୦): ୧୪୫୦ ରୁ ୧୫୩୦ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ପର୍ତ୍ତୁଗାଲ୍ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମୁଦ୍ରିକ ଶକ୍ତି ଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ମୁଦ୍ରା ବିଶ୍ୱର ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ବାଣିଜ୍ୟ ଏହି ମୁଦ୍ରାରେ ହିଁ ହେଉଥିଲା।

୨. ସ୍ପେନ୍ (୧୫୩୦-୧୬୪୦): ପର୍ତ୍ତୁଗାଲ୍ ପରେ ସ୍ପେନ୍‌ର ସମୟ ଆସିଲା। ୧୫୩୦ ରୁ ୧୬୪୦ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୧୧୦ ବର୍ଷ ଧରି ସ୍ପେନ୍‌ର ମୁଦ୍ରା ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରହିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ସ୍ପେନ୍ ନିଜର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିବା ସହ ନିଜ ମୁଦ୍ରାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।

୩. ନେଦରଲ୍ୟାଣ୍ଡସ୍ (୧୬୪୦-୧୭୨୦): ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଡଚ୍ ମୁଦ୍ରା ବା ନେଦରଲ୍ୟାଣ୍ଡସ୍‌ର ମୁଦ୍ରା ବିଶ୍ୱର ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ସାଜିଥିଲା। ୧୬୪୦ ରୁ ୧୭୨୦ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୮୦ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ମୁଦ୍ରାର ଦବଦବା ରହିଥିଲା।

୪. ଫ୍ରାନ୍ସ (୧୭୨୦-୧୮୧୫): ନେଦରଲ୍ୟାଣ୍ଡସ୍ ପରେ ଫ୍ରାନ୍ସର ସମୟ ଆସିଲା। ୧୭୨୦ ରୁ ୧୮୧୫ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୯୫ ବର୍ଷ ଧରି ଫ୍ରାନ୍ସର ମୁଦ୍ରା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମୁଦ୍ରା ଭାବେ ରହିଥିଲା। ନେପୋଲିଅନ୍‌ଙ୍କ ପରାଜୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବଜାୟ ରହିଥିଲା।

୫. ବ୍ରିଟେନ୍ (୧୮୧୫-୧୯୨୦): ୧୮୧୫ ରୁ ୧୯୨୦ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୧୦୫ ବର୍ଷ ଧରି ବ୍ରିଟିଶ ପାଉଣ୍ଡ (British Pound) ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବ୍ୟାପକ ବିସ୍ତାର କାରଣରୁ ଏହି ମୁଦ୍ରା ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ସର୍ବମାନ୍ୟ ହୋଇଥିଲା।

୬. ଆମେରିକା (୧୯୨୦ ରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ): ୧୯୨୦ ମସିହା ପରେ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ବିଶ୍ୱର ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ବିଶେଷ କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଏବଂ ୧୯୪୪ ର ବ୍ରେଟନ୍ ଉଡ୍ସ ଚୁକ୍ତି ପରେ ଡଲାର ଏକ ପ୍ରକାରର ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ମୁଦ୍ରା ସାଜିଲା। ଗତ ୧୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଡଲାର ନିଜର ଦବଦବା ବଜାୟ ରଖିଛି।

ଡଲାର ଆଗରେ ଏବେ କ’ଣ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ରହିଛି?

ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଇତିହାସ ଏହା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ କୌଣସି ବି ମୁଦ୍ରା ୮୦ ରୁ ୧୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱର ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ହୋଇ ରହିବା କଷ୍ଟକର। ବର୍ତ୍ତମାନ ଡଲାର ସେହି ସମୟ ସୀମା ପାର୍ କରିସାରିଛି। ଆଜିକାଲି ଦୁନିଆରେ 'ଡି-ଡଲାରାଇଜେସନ୍'  ବା ଡଲାରର ପ୍ରଭାବ କମାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ଚାଲିଛି। ଚୀନ୍ ନିଜର ୟୁଆନ୍ କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥିବା ବେଳେ ବ୍ରିକ୍ସ  ଦେଶମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ କରେନ୍ସି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରୁଛନ୍ତି।

ଗତ ୬୦୦ ବର୍ଷର ଏହି ପୂରା ଧାରା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ସାମରିକ ଶକ୍ତି ଯେଉଁ ଦେଶ ପାଖକୁ ଯାଇଥାଏ, ସେହି ଦେଶର ମୁଦ୍ରା ହିଁ ବିଶ୍ୱର ରିଜର୍ଭ କରେନ୍ସି ସାଜିଥାଏ। ତେଣୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଡଲାର ପରେ କେଉଁ ମୁଦ୍ରା ବିଶ୍ୱକୁ ଶାସନ କରିବ, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ବାକି ରହିଲା।