ବିଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ନେହେରୁଙ୍କ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଜମାନାର ଘରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ୭, ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ମାର୍ଗ ସମେତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ପରିସର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସୁରକ୍ଷା ସିଷ୍ଟମ୍ ବଦଳୁଥିବା ବିପଦ, ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ଅଗ୍ରଗତି ସହ ତାଳଦେଇ ବିକଶିତ ହୋଇଛି।

ସାଧାରଣରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିବା ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ ଏବଂ ସୁବିଧା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନଜରରୁ ଲୁଚି ରହିଥାଏ। ଆସନ୍ତୁ ସେହି ସବୁ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବା।

ନେହେରୁଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଜରୁରୀକାଳୀନ ରାସ୍ତା

ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ 'ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ଭବନ' (Teen Murti Bhavan) ରେ ରହୁଥିଲେ। ଯଦିଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବାକୁ ବହୁତ ସାଧାରଣ ଲାଗୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେହି ପରିସରରେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଅମଳର ଏକ ଗୁପ୍ତ ଇମରଜେନ୍ସି/ଜରୁରୀକାଳୀନ ବାହାରିବା ରାସ୍ତା ଥିଲା। ଏହା ଘଞ୍ଚ ରିଜ୍ (Ridge) ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିଲା। ଏହି ରାସ୍ତା ବିଷୟରେ ସୂଚନା କେବଳ ଇଣ୍ଟେଲିଜେନ୍ସ ବ୍ୟୁରୋ (IB) ର ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥିଲା। ଏପରି ଏଥିପାଇଁ କରାଯାଇଥିଲା ଯେପରି କୌଣସି ବଡ଼ ଆକ୍ରମଣ କିମ୍ବା ସେନା ବିଦ୍ରୋହ ସମୟରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ବାହାରକୁ ନିଆଯାଇପାରିବ।

ନେହେରୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସହ ଖୋଲାଖୋଲି ମିଶିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ। ହେଲେ ପରଦା ପଛରେ ସାଧାରଣ ପୋଷାକରେ ଇଣ୍ଟେଲିଜେନ୍ସର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଆଖପାଖରେ ରହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଭିଡ଼ ଉପରେ ନଜର ରଖୁଥିଲେ ଏବଂ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିପଦକୁ ଚିହ୍ନଟ କରୁଥିଲେ।

ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ୱାର୍ ରୁମ୍

ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ସମୟରେ, ବିଶେଷ କରି ୧୯୬୫ ର ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ, ୧୦ ଜନପଥରେ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ କରାଯାଇଥିଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ ଏକ ଗୁପ୍ତ କମ୍ୟୁନିକେସନ୍ ରୁମ୍ (ଯୋଗାଯୋଗ କକ୍ଷ) ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଆର୍ମି ହେଡକ୍ୱାଟର (ସେନା ମୁଖ୍ୟାଳୟ) ରୁ ସିଧାସଳଖ କେବୁଲ୍ କନେକ୍ସନ୍ ରହିଥିଲା।

ସେହି ସମୟରେ CCTV ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ନଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ସୁରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ଘର ଆଖପାଖର ବଗିଚା, ଗଛ ଏବଂ ବୁଦାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହି ମୋତୟନ ରହୁଥିଲେ।

ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସ୍ନାଇପର ଆକ୍ରମଣରୁ ସୁରକ୍ଷା

ପଞ୍ଜାବର ଉଗ୍ରବାଦ ସମୟରେ ୧ ସଫଦରଜଙ୍ଗ ରୋଡ୍ରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଘର ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପାଲଟିଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ଘର ଏବଂ ୧ ଅକବର ରୋଡ୍ରେ ସ୍ଥିତ ଅଫିସ୍ ପରସ୍ପର ସହ ଯୋଡ଼ିହୋଇ ରହିଥିଲା। ଏହାସହିତ ଏକ ଖାସ୍ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କରିଡୋର (Special Internal Corridor) ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଆଖପାଖର କୋଠାଗୁଡ଼ିକରୁ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସ୍ନାଇପର୍ ଆକ୍ରମଣରୁ ସୁରକ୍ଷା ମିଳିପାରିବ।

ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କଠାରୁ ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

୧୯୮୪ ରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ହତ୍ୟା ପରେ ୧୯୮୫ ରେ 'ସ୍ପେଶାଲ୍ ପ୍ରୋଟେକ୍ସନ୍ ଗ୍ରୁପ୍' (SPG) ଗଠନ କରାଗଲା। ଏହା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲା। ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ସମୟରେ ଏକ 'ଡିକୋୟ କନଭୋୟ' (Decoy Convoy System - ଭ୍ରମାତ୍ମକ ଗାଡ଼ି କାଫିଲା) ସିଷ୍ଟମ୍ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଅଲଗା ଅଲଗା ଗେଟ୍ରୁ ଏକା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନେକ ଗାଡ଼ିର କାଫିଲା ବାହାରିଥାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କେଉଁ ଗାଡ଼ିରେ ଅଛନ୍ତି, ତାହା ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ହୋଇଯାଏ।

ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ସମୟରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଆହୁରି ଉନ୍ନତ କରାଯାଇଥିଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ ଜ୍ୟାମର୍ (Jammers) ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ଯୋଗାଯୋଗ ନେଟୱାର୍କ ପରିସରର ଚାରିପାଖରେ ଏକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ ତିଆରି କରିଥିଲା। ଏହାଦ୍ୱାରା ବାହାରର ମୋବାଇଲ୍ ଏବଂ ରେଡିଓ ସିଗ୍ନାଲ୍କୁ ରୋକିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳୁଥିଲା।

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ଯୁଗ

ଆଜି ୭ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ମାର୍ଗ (7 Lok Kalyan Marg) ରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଆବାସ ୧୨ ଏକର ଜମିରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ପାଞ୍ଚଟି ବଙ୍ଗଳାକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ସବୁଠାରୁ କଡ଼ା ସୁରକ୍ଷା ବିଶିଷ୍ଟ ସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଭୂଗର୍ଭସ୍ଥ (Underground) CBRN ସେଫ୍ହାଉସ୍। ଏହାକୁ ପରମାଣୁ (Nuclear), ଜୈବିକ (Biological), ରାସାୟନିକ (Chemical) ଏବଂ ରେଡିଓଲୋଜିକାଲ୍ (Radiological) ବିପଦରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି। କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହା ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଏବଂ ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ ପ୍ରଣାଳୀରେ ସଜ୍ଜିତ, ଯାହା ଭିତରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସପ୍ତାହ ସପ୍ତାହ ଧରି ଜୀବିତ ରଖିପାରିବ।

ଆଉ ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ବଙ୍ଗଳା ନମ୍ବର ୧ ରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ହେଲିପ୍ୟାଡ୍। ଏହା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆପାତକାଳୀନ ସ୍ଥିତିରେ ଆକାଶମାର୍ଗ ଦେଇ ପରିସରରୁ ବାହାରକୁ ନେବାର ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରେ। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ଆବାସ ଆଖପାଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷିଦ୍ଧ ଆକାଶମାର୍ଗ (Restricted Airspace) ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଥିବା ଆଣ୍ଟି-ଡ୍ରୋନ୍ ଲେଜର ସିଷ୍ଟମ୍ (Anti-drone Laser System) ର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ସୁରକ୍ଷାର ଦୁର୍ଗ

ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ଭବନରୁ ସାତ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ମାର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଯାତ୍ରା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ କିପରି ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିବା ଗାର୍ଡ ଏବଂ ଲୁକ୍କାୟିତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କଠାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପ୍ରଣାଳୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିକଶିତ ହୋଇଛି।

ଏହି ବିକାଶ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରୁଛି ଯେ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏବେ ବହୁ-ସ୍ତରୀୟ ଗୋପନୀୟତା ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଉପରେ ଆଧାରିତ।