ହର୍ମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଇରାନ ଗୁଣ୍ଡା ଟ୍ୟାକ୍ସ ଆଦାୟ କରୁଛି। ଆମେରିକା ସହିତ ତାହାର ଯୁଦ୍ଧ ଭିତରେ ଓମାନ ଉପସାଗରର ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ପ୍ରାୟତଃ ବନ୍ଦ ପଡିଛି। ଇରାନ ଏହି ପଥ ଦେଇ କେବଳ ଚୀନର ଜାହଜଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଦେଉଛି। ଅବଶ୍ୟ ଭାରତର କିଛି ତୈଳବାହୀ ଟ୍ୟାଙ୍କରଙ୍କୁ ଇରାନ ଭାରତ ଆସିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛି। କିନ୍ତୁ ଭାରତର ବିଶାଳୟ ଗ୍ୟାସ ଓ ପଟ୍ରୋଲ ଚାହିଦା ମେଣ୍ଟାଇବା ପାଇଁ ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।ଏମିତିରେ ଏବେ ଦଶକ ତଳର ପୁରୁ।ଣା ପିସ୍ ପାଇପ୍ ଲାଇନ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ କଥା ପୁଣି ଉଠିଛି। ଗୋଟିଏ ସମୟରେ ଏହି ପାଇପ୍ ଲାଇନ୍ ଜରିଆରେ ପାକିସ୍ତାନ ଦେଇ ଇରାନ ସିଧା ଭାରତକୁ ଗ୍ୟାସ୍ ଯୋଗାଇ ଦେଇଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ 2009ରେ ଭାରତ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରୁ ଓହରି ଯାଇଥିଲା। 

ଇରାନ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ୟାସ ପାଇପଲାଇନ ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ନେଇ ପୁଣିଥରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ଜୋର ଧରିଛି। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପକୁ 'ପିସ୍ ପାଇପଲାଇନ' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି ଯେ, ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରେ ପ୍ରଥମେ ସାମିଲ ଥିବା ଭାରତ କାହିଁକି ଏଥିରୁ ଓହରି ଗଲା? ଏହା ପଛରେ ରହିଛି ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରାଜନୀତି, ସୁରକ୍ଷା ଚିନ୍ତା ଏବଂ ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀର ଗୁରୁତ୍ୱ।

ଇରାନ-ପାକିସ୍ତାନ-ଭାରତ (IPI) ପ୍ରକଳ୍ପ କ’ଣ?

ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ପରିକଳ୍ପନା ୧୯୫୦ ଦଶକରେ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଇରାନରୁ ପାକିସ୍ତାନ ଦେଇ ଭାରତକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ଯୋଗାଇବା। ୨୦୦୫ ମସିହାରେ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ନେଇ ବଡ଼ ଧରଣର ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପାଇପଲାଇନର ସମୁଦାୟ ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ ୨,୭୭୫ କିଲୋମିଟର ହେବାର ଥିଲା।

ଭାରତ ଓହରିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ:

 ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିନ୍ତା: ଭାରତ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ଥିଲା ଯେ, ଏହି ପାଇପଲାଇନ ପାକିସ୍ତାନର ବାଲୁଚିସ୍ତାନ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିଲା। ପାକିସ୍ତାନ ସହିତ ଭାରତର ସମ୍ପର୍କ ସବୁବେଳେ ତିକ୍ତ ରହିଆସିଛି। ଭାରତକୁ ଭୟ ଥିଲା ଯେ, ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଉତ୍ତେଜନା ସମୟରେ ପାକିସ୍ତାନ ଯେକୌଣସି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗ୍ୟାସ ଯୋଗାଣ ବନ୍ଦ କରିଦେଇପାରେ କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରେ।

 ଗ୍ୟାସର ମୂଲ୍ୟକୁ ନେଇ ବିବାଦ: ଗ୍ୟାସର ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ଟ୍ରାଞ୍ଜିଟ୍ ଫି କୁ ନେଇ ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ସହମତି ହୋଇପାରିନଥିଲା। ପାକିସ୍ତାନ ଅଧିକ ଟ୍ରାଞ୍ଜିଟ୍ ଫି ଦାବି କରୁଥିଲା, ଯାହା ଭାରତ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣୀୟ ନଥିଲା।

ଆମେରିକାର ଚାପ ଏବଂ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ: ସେହି ସମୟରେ ଆମେରିକା ଇରାନ ଉପରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ପରମାଣୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଇଥିଲା। ଆମେରିକା ଚାହୁଁନଥିଲା ଯେ ଭାରତ ଇରାନ ସହିତ କୌଣସି ବଡ଼ ଧରଣର ଶକ୍ତି ଚୁକ୍ତି କରୁ। ଏଥିସହିତ ଭାରତ ଏବଂ ଆମେରିକା ମଧ୍ୟରେ ବେସାମରିକ ପରମାଣୁ ଚୁକ୍ତି ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଭାରତକୁ ଆମେରିକାର ସମର୍ଥନ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା।

 ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀର ଭୂମିକା: ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତୈଳ ମାର୍ଗ। ଏଠାରେ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ତେଜନା ଲାଗି ରହିଥାଏ। ଇରାନ ଏହି ମାର୍ଗକୁ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ବାରମ୍ବାର ଧମକ ଦେଇଥାଏ। ଭାରତ ଅନୁଭବ କଲା ଯେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପାଇପଲାଇନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଅପେକ୍ଷା ସାମୁଦ୍ରିକ ମାର୍ଗ  ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ।

ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥିତି: 

ଭାରତ ୨୦୦୮ ମସିହାରୁ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରୁ ପ୍ରାୟତଃ ଓହରି ଯାଇଛି। ଅନ୍ୟପଟେ ପାକିସ୍ତାନ ନିଜ ଅଂଶର ପାଇପଲାଇନ ନିର୍ମାଣ ନକରିବାରୁ ଇରାନ ଏବେ ପାକିସ୍ତାନ ଉପରେ ଜରିମାନା ଲଗାଇବାକୁ ଚେତାବନୀ ଦେଉଛି। ପାକିସ୍ତାନ ଏବେ ଆମେରିକାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ରାସ୍ତା ଖୋଜୁଛି, କିନ୍ତୁ ଭାରତ ଏବେ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରେ ସାମିଲ ହେବାର କୌଣସି ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ।