ବାତ୍ୟା ‘ଅକଭାନ’ ଶୁକ୍ରବାର ସକାଳେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳ ଛୁଇଁଛି। ଏହି ବାତ୍ୟାକୁ ଇରାନ ଏହି ନାମ ଦେଇଛି। ‘ଅକଭାନ’ର ଅର୍ଥ ରାକ୍ଷସ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ପଛରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୋଚକ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଇରାନ କାହିଁକି ଏହି ବାତ୍ୟାର ନାମ ଏକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ନାମରେ ରଖିଲା ଏବଂ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀ କ’ଣ?
ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ବାତ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ନାମ ବେଳେବେଳେ ସାଧାରଣ ଲାଗେ। କିନ୍ତୁ କେତେକ ନାମ ନିଜ ସାଙ୍ଗରେ କୌଣସି ଦେଶର ଭାଷା, ଇତିହାସ ଏବଂ ଲୋକକଥାର ଝଲକ ମଧ୍ୟ ଆଣିଥାଏ। ‘ଅକଭାନ’ ହେଉଛି ସେଭଳି ଏକ ନାମ। ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ଇରାନର ପୁରାତନ ଫାରସୀ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ମହାକାବ୍ୟ ‘ଶାହନାମା’ର ଏକ ମାୟାବୀ ଦାନବ ସହିତ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଥାଏ।
‘ଅକଭାନ’ ନାମ କିଏ ଦେଇଥିଲା?
‘ଅକଭାନ’ ନାମ ଇରାନ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲା। ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆରବ ସାଗର ସମେତ ଉତ୍ତର ଭାରତ ମହାସାଗରରେ ଆସୁଥିବା ବାତ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧୀନରେ ସ୍ଥିର କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ବିଶ୍ୱ ପାଣିପାଗ ସଂଗଠନ (WMO) ଏବଂ ଜାତିସଂଘର ଏସିଆ-ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଂସ୍ଥା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିବା ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ଭାଗିଦାରୀ ରହିଥାଏ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ନାମ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି। ତା’ପରେ ସେହି ନାମଗୁଡ଼ିକର ଏକ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବାତ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାନଦଣ୍ଡରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ ତାଲିକାରେ ଥିବା ପରବର୍ତ୍ତୀ ନାମ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ତେଣୁ ବାତ୍ୟାର ନାମ ସେହି ଦେଶ ଆଧାରରେ ରଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପହଞ୍ଚେ। ନାମ ସହିତ ଝଡ଼ର ଗତିପଥ, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା କ୍ଷୟକ୍ଷତିର ସିଧାସଳଖ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଇରାନ ନିଜ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାରୁ ‘ଅକଭାନ’ ନାମ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ନାମ ଦେବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଝଡ଼ର ପ୍ରକୃତି ଜଣାଇବା ନଥିଲା। ତାଲିକାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଆଞ୍ଚଳିକ ବାତ୍ୟା ନାମକରଣ ପ୍ୟାନେଲ୍ ଅଧୀନରେ ଇରାନ ‘ଅକଭାନ’ ନାମ ପ୍ରସ୍ତାବିତ କରିଥିଲା
କିଏ ଥିଲା ‘ଅକଭାନ’?
‘ଅକଭାନ’ର ସମ୍ପର୍କ ‘ଅକଭାନ-ଏ-ଦୀବ’ ନାମକ ଏକ ଚରିତ୍ର ସହିତ ରହିଛି। ସେ ଫାରସୀ ମହାକାବ୍ୟ ‘ଶାହନାମା’ରେ ଆସନ୍ତି। ଏହି ମହାକାବ୍ୟର ରଚନା କବି ଫିରଦୌସୀ କରିଥିଲେ। ଶାହନାମାକୁ ଇରାନୀ ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ମୃତିର ପ୍ରମୁଖ ରଚନା ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଏ। କାହାଣୀରେ ଅକଭାନ କୌଣସି ସାଧାରଣ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନୁହେଁ। ସେ ଛଳନା କରୁଥିବା ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ। ସେ ନିଜର ଆକୃତି ବଦଳାଇ ପାରେ। ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି ଲୋକଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ।
କାହାଣୀରେ ସେ ଏକ ବଣ ଗଧର ରୂପ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରେ। ବିଭିନ୍ନ ରୂପ କାରଣରୁ ତାକୁ ଚିହ୍ନିବା ସହଜ ହୁଏନାହିଁ। ଅକଭାନର କାହାଣୀର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହେଉଛି ଯୋଦ୍ଧା ରୁସ୍ତମଙ୍କ ସହିତ ତା’ର ମୁକାବିଲା। ରୁସ୍ତମ ଶାହନାମାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ। ତାଙ୍କ କାହାଣୀରେ ସାହସ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିର ପରୀକ୍ଷା ବାରମ୍ବାର ହୋଇଥାଏ। ଅକଭାନ ସହିତ ତାଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଶକ୍ତିର ମୁକାବିଲା ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ଚତୁରତା ଏବଂ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଭୂମିକା ରହିଛି।
ରୁସ୍ତମ ଏବଂ ଅକଭାନର ନିଆରା ଲଢ଼େଇ କାହାଣୀ କହେ ଯେ ଥରେ ରୁସ୍ତମ ଅକଭାନକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଅକଭାନ ବାରମ୍ବାର ନିଜ ରୂପ ଲୁଚାଏ ଏବଂ ଖସି ପଳାଏ। ରୁସ୍ତମ ଥକିପଡ଼ି ଶୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ଅକଭାନ ଏହି ସୁଯୋଗକୁ ହିଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଏ। ସେ ରୁସ୍ତମଙ୍କ ଚାରିପାଖର ମାଟି କାଟେ ଏବଂ ମାଟି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଆକାଶକୁ ନେଇଯାଏ। ତା’ପରେ ସେ ରୁସ୍ତମଙ୍କୁ ପଚାରେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିବ ନା ସମୁଦ୍ରରେ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣିବାକୁ ସରଳ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ ଅକଭାନର ଏକ ଚାଲ୍ ଲୁଚି ରହିଥାଏ। ସେ ରୁସ୍ତମଙ୍କ ଇଚ୍ଛାର ବିପରୀତ କାମ କରେ। ରୁସ୍ତମ ଏହି କଥା ବୁଝିଯାଆନ୍ତି। ସେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଯଦି ସେ ସମୁଦ୍ରରେ ଫିଙ୍ଗାଯିବାର ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବେ, ତେବେ ଅକଭାନ ତାଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିବ।
ତେଣୁ ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗାଯାଉ। ଅକଭାନ ତାଙ୍କ କଥାର ବିପରୀତ ତାଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଫିଙ୍ଗି ଦିଏ। ରୁସ୍ତମ ପାଣିରୁ ବାହାରିବାରେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି। ତା’ପରେ ସେ ଅକଭାନର ସାମ୍ନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ତାକୁ ପରାସ୍ତ କରନ୍ତି। ‘ଏନସାଇକ୍ଲୋପିଡିଆ ଇରାନିକା’ରେ ଏହି କାହାଣୀର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ସେଥିରେ ରୁସ୍ତମ ସମୁଦ୍ରରୁ ବାହାରିବା, ନିଜ ଘୋଡ଼ା ‘ରକ୍ଷ’କୁ ଖୋଜିବା ଏବଂ ତା’ପରେ ଅକଭାନକୁ ହରାଇବାର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
ନାମର ଅର୍ଥ କ’ଣ?
‘ଅକଭାନ’ ନାମକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଦାନବ ଶକ୍ତି ସହିତ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ନାମର ଅର୍ଥକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସରଳ ଅନୁବାଦରେ ସୀମିତ ରଖିବା ଠିକ୍ ହେବନାହିଁ। ଉପଲବ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହାକୁ ଫାରସୀ ପରମ୍ପରାର ‘ଅକଭାନ-ଏ-ଦୀବ’ ସହିତ ଯୋଡ଼େ। କେତେକ ଭାଷାଗତ ଆଲୋଚନା ଏହି ନାମର ସମ୍ପର୍କ ଖରାପ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ମନ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ। ଅବଶ୍ୟ, ନାମକରଣ ତାଲିକାରେ ଅକଭାନର କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଲେଖା ରହିବା ଜରୁରୀ ନୁହେଁ। ନାମର ମୁଖ୍ୟ କାମ ହେଉଛି ବାତ୍ୟାକୁ ଚିହ୍ନିବା। ତେଣୁ ଏହା କହିବା ଅଧିକ ଉଚିତ ହେବ ଯେ ଅକଭାନ ନାମର ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ଫାରସୀ କଥାର ଦାନବ ସହିତ ରହିଛି, ଯେତେବେଳେ କି ଝଡ଼ର ନାମ ସ୍ଥିର କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ତାଲିକାର କ୍ରମ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
ବାତ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ କାହିଁକି ନାମ ଦିଆଯାଏ?
ବାତ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ନାମ ଦେବାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କାରଣ ହେଉଛି ଯୋଗାଯୋଗକୁ ସହଜ କରିବା। ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ, ପ୍ରଶାସନ, ଗଣମାଧ୍ୟମ, ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଗୋଟିଏ ଝଡ଼ ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇପାରିବେ, ସେଥିପାଇଁ ଏକ ଛୋଟ ଏବଂ ମନେ ରହିବା ଭଳି ନାମ ଉପଯୋଗୀ ହୁଏ। କେବଳ ତାରିଖ, ଅକ୍ଷାଂଶ ଏବଂ ଦ୍ରାଘିମା କହିବା ତୁଳନାରେ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଝଡ଼କୁ ଶୀଘ୍ର ଚିହ୍ନିହୁଏ। ନାମ ଥିବାରୁ ସତର୍କ ସୂଚନା ଏବଂ ଉଦ୍ଧାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନା ବାଣ୍ଟିବା ମଧ୍ୟ ସହଜ ହୁଏ। ଯଦି ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପାଣିପାଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସକ୍ରିୟ ଥାଏ, ତେବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ନାମ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କମାଇପାରେ। ଏହିପରି ଭାବେ ନାମକରଣ କେବଳ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ନୁହେଁ। ଏହା ସୂଚନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଢଙ୍ଗରେ ପହଞ୍ଚାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ନାମ କ’ଣ ଝଡ଼ର ଶକ୍ତି ବତାଏ?
‘ଅକଭାନ’ ନାମ ଶୁଣିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାଦ୍ୱାରା ବାତ୍ୟାର ଗତି, ଦିଗ କିମ୍ବା ସମ୍ଭାବ୍ୟ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େନାହିଁ। ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ପାଣିପାଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାପ ଏବଂ ପୂର୍ବାନୁମାନରୁ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ନାମ କେବଳ ସେହି ଝଡ଼କୁ ଚିହ୍ନିବାର ଏକ ଉପାୟ। ସେଥିପାଇଁ ଅକଭାନକୁ ଏକ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ନାମରେ ରଖାଯାଇଛି ବୋଲି କହିବା ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଠିକ୍, କିନ୍ତୁ ଏହା ବୁଝିବା ଜରୁରୀ ଯେ ଝଡ଼କୁ କୌଣସି ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର ଭଳି ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ଏହି ନାମ ବଛାଯାଇନାହିଁ। ଇରାନ ନାମ ତାଲିକା ପାଇଁ ଏହି ଶବ୍ଦ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଲିକାର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଛି।
କାହାଣୀ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନର ମେଳ
ଅକଭାନର କାହାଣୀ ଆମକୁ ଫାରସୀ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା ସହିତ ପରିଚିତ କରାଏ। ଏଥିରେ ଏକ ମାୟାବୀ ଦାନବ, ସାହସୀ ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିର ପରୀକ୍ଷା ରହିଛି। ଅନ୍ୟପଟେ, ବାତ୍ୟା ନାମକରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଧୁନିକ ପାଣିପାଗ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ-ଯୋଗାଯୋଗର ଅଂଶ। ଉଭୟ କଥା ଗୋଟିଏ ନାମରେ ମିଶିଥାଏ। ନାମର ମୂଳ ଲୋକକଥାରେ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ପାଣିପାଗ ସତର୍କତା ପାଇଁ ହୁଏ। ତେଣୁ ‘ଅକଭାନ’ ବାତ୍ୟାର ନାମ କୌଣସି ରହସ୍ୟମୟ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କିମ୍ବା ଝଡ଼ର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିର ସଙ୍କେତ ନୁହେଁ। ଏହା ଇରାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ନାମ, ଯାହାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତାଲିକା ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି।