ଏବେ ବିଚାରପତି ୟଶବନ୍ତ ବର୍ମା ଜଜ୍ ପଦରେ ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମହାଭିଯୋଗ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନକୁ ସଂସଦ କିପରି ଶେଷ କରିବ? ହେଲେ ପଦରୁ କିପରି ହଟାଇବ ଯେତେବେଳେ ସେ ପଦରେ ହିଁ ନାହାନ୍ତି; କାରଣ ‘ନ୍ୟାୟାଧୀଶ (ଯାଞ୍ଚ) ଅଧିନିୟମ-୧୯୬୮’ ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜଣେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ବିଚାରପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହୋଇଥାଏ। ଜଜ୍ ଇସ୍ତଫା ଦେବା ମାତ୍ରେ ସେ ଏହି ଆଇନ ପରିସରରୁ ବାହାରକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି। ସବୁଠାରୁ ଖାସ୍ କଥା ହେଉଛି, ବିଚାରପତିମାନଙ୍କ ଇସ୍ତଫାକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଗ୍ରହଣ କରିବାର କୌଣସି ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ସର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ବିଚାରପତି ବର୍ମା ଇସ୍ତଫା ଦେଇ ପଦରୁ ହଟାଯିବାର ଅପମାନରୁ ବର୍ତ୍ତିଯାଇଛନ୍ତି। ଏବେ ସଂସଦ ତାଙ୍କର କିଛି ବି କରିପାରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ଏପରି କରିବାକୁ ହେଲେ ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୧୭ ଏବଂ ୧୯୬୮ ଅଧିନିୟମରେ ସଂଶୋଧନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ଦେଢ଼ ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ବିଚାରପତି ସୌମିତ୍ର ସେନ୍ ଇସ୍ତଫା ଦେବା ପରେ ସଂସଦରେ ଜଜ୍ଙ୍କୁ ପଦରୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଚଳ ହୋଇପଡ଼ିବାର ଏହା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉଦାହରଣ। ବିଚାରପତି ବର୍ମା ତ ଯାଞ୍ଚ କମିଟିର ରିପୋର୍ଟ ଆସିବା ପରେ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିଚାରପତି ସେନ୍ ତ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଉଚ୍ଚ ସଦନରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ପାରିତ ହେବା ପରେ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ।

କ’ଣ କହେ ସମ୍ବିଧାନ, ଆଇନ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା?

ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ବିଚାରପତି ବର୍ମାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଗକୁ ନେବା ପାଇଁ ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତି ଓମ୍ ବିର୍ଲା ପଦକ୍ଷେପ ନେଉଥିବା ନେଇ କରାଯାଉଥିବା ଦାବିର କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ। କାରଣ ସମ୍ବିଧାନ, ଆଇନ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବେ ଏହାର ଅନୁମତି ଦିଏନାହିଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏବେ ସମୟ ହାତରୁ ଚାଲିଯାଇଛି। ଚାହିଁଲେ ବି କିଛି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ଏବଂ ଯଦି କରିବାର ଅଛି, ତେବେ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ (ଯାଞ୍ଚ) ଅଧିନିୟମ-୧୯୬୮ ଏବଂ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୧୭ ସମେତ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଶୋଧନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ନଚେତ୍ ଇସ୍ତଫା ଦେଇ ପଦରୁ ହଟିସାରିଥିବା ବିଚାରପତି ବର୍ମାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏବେ ସଂସଦ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ। ଅପରପକ୍ଷରେ, ଯାଞ୍ଚ କମିଟି ଜଷ୍ଟିସ୍ ବର୍ମାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଲାଗିଥିବା ତିନୋଟିଯାକ ଅଭିଯୋଗକୁ ପ୍ରମାଣିତ ପାଇଛି।

ସମ୍ବିଧାନବିତ୍ମାନଙ୍କ ମତ କ’ଣ?

ସମ୍ବିଧାନବିତ୍ମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ବିଚାରପତିମାନଙ୍କୁ ମିଳୁଥିବା ସୁରକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଅପରାଧିକ ମାମଲାରେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏଫ୍ଆଇଆର୍ (FIR) କିମ୍ବା ମୋକଦ୍ଦମା ଚଲାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ହେଲେ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି (CJI) ଙ୍କ ଅନୁମୋଦନର ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଜ୍ମାନଙ୍କୁ ଅକାରଣରେ କେହି ଏପରି ଫସାଇ ନପାରିବେ।

ବିଚାରପତି ବର୍ମାଙ୍କ ମାମଲାରେ ପୂର୍ବତନ ସିଜେଆଇ ସଞ୍ଜୀବ ଖାନ୍ନାଙ୍କ ତରଫରୁ ନଥିପତ୍ରକୁ ସାର୍ବଜନୀନ କରାଯାଇଥିଲା। ଦିଲ୍ଲୀ ହାଇକୋର୍ଟର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତିଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଥମିକ ରିପୋର୍ଟ ନିଆଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଛି ଯେ ଯେତେବେଳେ ମାମଲାଟି ଅପରାଧିକ ଶ୍ରେଣୀର ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏଫ୍ଆଇଆର୍ କାହିଁକି ରୁଜୁ ହେଲାନାହିଁ? ଯାହା ହେବାର ଥିଲା ହୋଇଗଲା, ଏବେ କ’ଣ ହେବ? ଉତ୍ତର ହେଉଛି— ଏବେ କିଛି ହେବନାହିଁ। ଏହା ପଛରେ ତିନୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ସ୍ଥିତି ରହିଛି ଯାହା ବିଚାରପତି ବର୍ମାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରୁଛି।

କେଉଁଠି ଫସୁଛି ଗଣ୍ଠି?

ପ୍ରଥମ ସ୍ଥିତି ହେଉଛି, ବିଚାରପତିଙ୍କୁ ହଟାଇବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ‘ନ୍ୟାୟାଧୀଶ (ଯାଞ୍ଚ) ଅଧିନିୟମ-୧୯୬୮’ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ। ହାଇକୋର୍ଟ କିମ୍ବା ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟର ବିଚାରପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯାଞ୍ଚ ରିପୋର୍ଟ ଆସିବା ପରେ ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନରୁ ବିଚାରପତିଙ୍କୁ ହଟାଇବାର ପ୍ରସ୍ତାବ ପାରିତ କରାଇବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ବିଶେଷ ବହୁମତରେ ପାରିତ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଯାଏ। ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସେହି ବିଚାରପତିଙ୍କୁ ପଦରୁ ହଟାଇବା ଆଦେଶରେ ମଞ୍ଜୁରୀ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବେ ବି ବାକି ଅଛି ଏବଂ ବିଚାରପତି ବର୍ମା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇସାରିଛନ୍ତି। ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ଯଦି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଗକୁ ନିଆଯାଏ, ତେବେ ପଦରୁ କାହାକୁ ହଟାଯିବ?

ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ବିଚାରପତି ବର୍ମାଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ସହ ଜଡ଼ିତ, ଯିଏ ୯ ଏପ୍ରିଲ ୨୦୨୬ରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ଇସ୍ତଫାପତ୍ର ପଠାଇ ନିଜକୁ ପଦରୁ ହଟାଯିବାର ଅପମାନରୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିନେଇଥିଲେ। ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୧୭(୧)(କ) କହେ ଯେ ହାଇକୋର୍ଟର ଜଣେ ବିଚାରପତି ନିଜ ହସ୍ତାକ୍ଷରରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲିଖିତ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଇସ୍ତଫା ଦେଇପାରିବେ।

ସମ୍ବିଧାନ ଏଥିରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇସ୍ତଫା ଗ୍ରହଣ କରାଯିବାର କୌଣସି ସର୍ତ୍ତ ରଖିନାହିଁ। ଏହି ଅନୁସାରେ ଏବେ ବିଚାରପତି ବର୍ମାଙ୍କୁ ପଦରୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ସଂସଦରେ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଯଦିଓ ଏହାର ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ତରଫରୁ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରସ୍ଥ ହୋଇହୋଇଥାଆନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ବିଚାରପତିମାନଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ମାମଲାରେ ସାଢ଼େ ଚାରି ଦଶନ୍ଧି ପୁରୁଣା ରାୟ ପୂର୍ବରୁ ରହିଛି।

କ’ଣ ଥିଲା ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟଙ୍କ ୧୯୭୮ର ରାୟ?

ତୃତୀୟ ସ୍ଥିତି ବିଚାରପତି ବର୍ମାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଏବଂ ସଂସଦରେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବିଚାରାଧୀନ ଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ କାଠର କିଳା ସଦୃଶ। ବାସ୍ତବରେ ୧୯୭୮ରେ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଆବେଦନ ଉପରେ ଏକ ରାୟ ଦେଇଥିଲେ। ଏଥିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଥିଲା ଯେ ହାଇକୋର୍ଟ ଜଜଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ। ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ଇସ୍ତଫାପତ୍ର ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ସମ୍ବୋଧିତ ଓ ପ୍ରେରଣ ହେବା ମାତ୍ରେ ଏହା ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଏକତରଫା ସାମ୍ବିଧାନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ଏହି ତିନୋଟିଯାକ ସ୍ଥିତିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି ଯେ ସଂସଦରେ ଚାଲିଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରଭାବହୀନ ହୋଇସାରିଛି। ଯଦିଓ ଏହା ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ବିଚାରପତି ସୌମିତ୍ର ସେନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ? ଅର୍ଥାତ୍ ସଂଶୋଧନ ମାଧ୍ୟମରେ ଖାସକରି ସେହି ସ୍ଥିତିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିପାରିବେ, ଯାହା ଜଣେ ବିଚାରପତି ଇସ୍ତଫା ଦେବା ମାତ୍ରେ ଏହି ପୂରା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ।

ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୬ ଜଣ  ଜଜଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମହାଭିଯୋଗ

ଭାରତରେ ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର ଭାଷାରେ ହାଇକୋର୍ଟ ଓ ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ ଜଜ୍ମାନଙ୍କୁ ପଦରୁ ହଟାଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ୟ ମହାଭିଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ଜଜ୍ମାନଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ଜଜ୍ମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ୬ ରୁ ଅଧିକ ଥର ମହାଭିଯୋଗ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ କିମ୍ବା ପ୍ରସ୍ତାବ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଜଜ୍ଙ୍କୁ ମହାଭିଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପଦରୁ ହଟାଯାଇ ପାରିନାହିଁ। କିମ୍ବା ପ୍ରସ୍ତାବ ସଂସଦରେ କାଟ୍ ଖାଇଛି ନଚେତ୍ ଜଜ୍ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଛନ୍ତି।

ଜଜ୍ ମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଚାଲିଥିବା ପ୍ରମୁଖ ମାମଲା:

ଜଷ୍ଟିସ୍ ଭି. ରାମାସ୍ୱାମୀ (୧୯୯୩): ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ମହାଭିଯୋଗର ସାମ୍ନା କରିଥିବା ସେ ପ୍ରଥମ ବିଚାରପତି (ସୁପ୍ରିମ୍ କୋର୍ଟ) ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଲୋକସଭାକୁ ଆସିଥିଲା, କିନ୍ତୁ କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ମତଦାନରେ ଭାଗ ନନେବା ହେତୁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ବହୁମତ ପାଇପାରି ନଥିଲା ଓ ନାକଚ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

ଜଷ୍ଟିସ୍ ସୌମିତ୍ର ସେନ୍ (୨୦୧୧): କଲିକତା ହାଇକୋର୍ଟର ଏହି  ଜଜଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅର୍ଥର ଅପବ୍ୟବହାର ଅଭିଯୋଗରେ ରାଜ୍ୟସଭା ମହାଭିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ପାରିତ କରିଦେଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଲୋକସଭାରେ ଭୋଟିଂ ହେବାର ଥିବା ଠିକ୍ ପୂର୍ବରୁ ସେ ନିଜ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ।

ଜଷ୍ଟିସ୍ ପି. ଡି. ଦିନାକରନ୍ (୨୦୧୧): ସିକିମ୍ ହାଇକୋର୍ଟର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତିଙ୍କ ଉପରେ ଦୁର୍ନୀତି ଓ ଜମି ଜବରଦଖଲ ଅଭିଯୋଗ ଥିଲା। ସଂସଦରେ ମହାଭିଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ।

ଜଷ୍ଟିସ୍ ଜେ. ବି. ପାର୍ଦିୱାଲା (୨୦୧୫): ଗୁଜରାଟ ହାଇକୋର୍ଟ  ଜଜଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଉପରେ ଦେଇଥିବା ଟିପ୍ପଣୀକୁ ନେଇ ମହାଭିଯୋଗ ନୋଟିସ୍ ଦିଆଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ଟିପ୍ପଣୀ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେବା ପରେ ମାମଲା ଆଗକୁ ବଢ଼ିନଥିଲା।

ଜଷ୍ଟିସ୍ ଏସ. କେ. ଗଙ୍ଗେଲେ (୨୦୧୫): ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ହାଇକୋର୍ଟ ଜଜଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯୌନ ନିର୍ଯାତନା ଅଭିଯୋଗକୁ ନେଇ ମହାଭିଯୋଗ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଯାଞ୍ଚ କମିଟିରେ ଅଭିଯୋଗ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇପାରି ନଥିଲା।

ଜଷ୍ଟିସ୍ ସି. ଭି. ନାଗାର୍ଜୁନ ରେଡ୍ଡୀ (୨୦୧୬-୨୦୧୭): ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ ତେଲେଙ୍ଗାନା ହାଇକୋର୍ଟ  ଜଜଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦୁଇଥର ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସାଂସଦଙ୍କ ସମର୍ଥନ ଅଭାବରୁ ଏହା ଖାରଜ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

ସିଜେଆଇ ଦୀପକ ମିଶ୍ର (୨୦୧୮): ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି (CJI)ଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ମହାଭିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅଣାଯାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ରାଜ୍ୟସଭା ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ବୈଷୟିକ ଆଧାରରେ ଖାରଜ କରିଦେଇଥିଲେ।

ଜଷ୍ଟିସ୍ ୟଶବନ୍ତ ବର୍ମା (୨୦୨୫-୨୦୨୬): ଦିଲ୍ଲୀ-ଆଲାହାବାଦ ହାଇକୋର୍ଟର ପୂର୍ବତନ ବିଚାରପତି ୟଶବନ୍ତ ବର୍ମାଙ୍କ ବାସଭବନରୁ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣର ପୋଡ଼ା ନଗଦ ଟଙ୍କା ମିଳିବା ପରେ ସାଂସଦମାନେ ମହାଭିଯୋଗ (ପଦରୁ ହଟାଇବା ପ୍ରସ୍ତାବ) କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଯଦିଓ ସେ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇସାରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ସଂସଦୀୟ କମିଟି ଯାଞ୍ଚରେ ଅଭିଯୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ପାଇଛି।